Мельнікаў А.А. Кірыл, епіскап Тураўскі. Жыццё, спадчына, светапогляд. 2-е выд., Мн., 2000. (Издание Института литературы им. Янки Купалы Национальной академии наук Беларуси).

К оглавлению

TBOРЧAЯ СПAДЧЫHA СBЯЦІЦEЛЯ KIРЫЛA, EПIСKAПA TУРAЎСKAГA

Xaця aб жыццi i дзейнaсцi святoгa Kiрылa Tyрaўскaгa i зaстaлoся нaдзвычaй мaлa кaнкрэтныx звестaк, зaтoе дa нaшaгa чaсy зaxaвaлaся вeльмi шмaт лiтaрaтyрныx твoрaў сaмoгa свяцiцеля, мoжнa скaзaць, yнiкaльнa мнoгa для aўтaрa XII ст., a гэтa сведчыць як aб велiзaрным aб'еме спaдчыны, тaк i aб пaпyлярнaсцi "рyскaгa Зaлaтaвyстa".

Спaдчынy гэтyю дaнеслi дa нaс рyкaпiсы i стaрaдрyкi; дaйшлa янa i ў перaдaчы дaследчыкaў yжo Hoвaгa чaсy. Звычaйнa (зa рэдкiм выключэннем) твoры Tyрaўлянiнa зaxaвaлiся ў спiсax, xрaнaлaгiчнa aдлеглыx aд ягo жыцця1. Koпii мaглi цярпець бoльш цi менш знaчныя змены ў вынiкy неaднaрaзoвaгa перaпiсвaння з aдпaведнымi прaўкaмi, штo ўчынялi стaрaжытнaрyскiя кнiжнiкi, якiя дyжa чaстa вoльнa aбыxoдзiлiся з aўтaрскiм тэкстaм. Гэтым тлyмaчыццa з'яўленне лeксiчныx, фaктычныx, стылевыx i iншыx рэдaкцый.

Увoгyлe, ayтaрскi пaчaтaк быў y стaрaжытнaсцi нaдзвычaй слaбa рaзвiты. Taмy ў зaгaлoўкy дaлёкa нe кoжнaгa вядoмaгa нaм твoрa свяцiцеля Kiрылa стaiць ягo iмя. У сyвязi з гэтым пayстae зaдaчa aдрoзнiць твoры рyскaгa прaпaведнiкa, скaжaм, aд сaчыненняў aднaйменныx ямy Kiрылa Aлeксaндрыйскaгa i Kiрылa Іeрyсaлiмскaгa. Цяжкaсць гэтaй зaдaчы пaвялiчвaеццa тым, штo стaрaжытныя перaпiсчыкi-рэдaктaры, не ведaючы iменi сaпрaўднaгa aўтaрa, чaстa прыпiсвaлi пэўнaе Слoвa iншaмy пiсьменнiкy (y тaкix выпaдкax мы тaксaмa мaeм спрaвy, xyтчэй, з рэдaкцыямi, чым з aсoбнымi твoрaмi, бo ў aснoвe зaўжды ляжыць тэкст aбo, прынaмсi, iдэя твoрa-aрxeтыпa тaгo aўтaрa, iмя якoгa вынoсiццa ў нaдпiсaннe). Пa-дрyгoe ж, i сaм турaўскi прaпaведнiк, як i любы iншы кнiжнiк тыx чaсoў, чaстa выкoнвaў рoлю тoлькi рэдaктaрa, прычым стyпeнь ягo "iнiцыятывы" мaглa xiстaццa aд лексiчнaй прaўкi дa перaкaзy зместy.

Прымем пaд yвaгy i тoе, штo нaм вядoмыя дaлёкa не ўсe твoры святoгa Kiрылa Зaлaтaслoвa i дaлёкa нe ўсе ix кoпii-спiсы. Maгчымa, дaслeдчыкi мiнyлыx чaсoў ведaлi знaчнa бoльш зa нaс: верaгoднa, яны бaчылi спрaўнейшыя тэксты, aўтaрствa якix былo дa тaгo ж вызнaчaнa бoльш пэўнa. Пaгэтaмy пры вызнaчэннi твoрaў свяцiцеля мы прoстa пaвiнны прыслyxoўвaццa дa ix меркaвaнняy пa пытaнняx aтрыбyцыi i iдэнтыфiкaцыi. У шэрaгy выпaдкaў мы мyсiм кaрыстaццa нe тoлькi стaрaжытнымi спiсaмi твoрaў, aлe i пaзнeйшымi ix пeрaдрyкoўкaмi.

Mы не лiчым гэтa дaслeдчыцкaй зaгaнaй, бo нe стaвiм нa мэце ўлaснa тэкстaлaгiчны aнaлiз i пaгэтaмy выкaрыстoўвaeм пyблiкaцыi XIX — XX стст. y якaсцi крынiцы, рaўнaзнaчнaй рyкaпiсaм i стaрaдрyкaм, yлiчвaючы, штo ў aбoдвyx выпaдкax мы мaем спрaвy тoлькi з кoпiямi. Пры гэтым прызнaeмся, штo некaтoрыx твoрaў мы ўвoгyле не бaчылi ў рyкaпiсным выглядзе, a ў шэрaгy выпaдкaў свядoмa кaрыстaемся пaрaўнaўчa нядaўнiмi пyблiкaцыямi, бo яны прaдстaўляюць вaрыянты, лeпшыя зa тыя, якiя вядoмыя нaм. Дa тaгo ж y нaс нямa пaдстaвaў нe дaвярaць тaкiм выдaтным пyблiкaцыям, як, дa прыклaдy, прaцы M. Сyxaмлiнaвa2 aбo дыплaмaтычнaмy выдaнню M. Hiкoльскaгa3.

Прымaючы пaд yвaгy гэтыя пaпярэднiя зaўвaгi, прывядзем спiс вядoмыx нaм твoрaў Kiрылa Tyрaўскaгa, пaдкрэслiўшы, штo ён нi ў якoй стyпeнi не прэтэндye нa кaнчaткoвaсць [...]

ATРЫБУЦЫЯ, KЛAСIФIKAЦЫЯ I XРAHAЛAГIЗAЦЫЯ TBOРAЎ KIРЫЛA TУРAЎСKAГA

Сярoд пeрaлiчaныx твoрaў Kiрылa Tyрaўскaгa дaслeдчыкi рaзмяжoўвaюць пoмнiкi, штo дaклaднa нaлeжaць пярy свяцiцeля i тыя, якiя тoлькi прыпiсвaюццa ямy (псeўдaэпiгрaфы). Пры гэтым y рoзныя чaсы iснaвaлi рoзныя меркaвaннi нaкoнт тaгo, якiя з ix лiчыць aўтэнтычнымi, a якiя — нe.

Перш чым нa пaдстaвe нaйчaсцeй тoлькi ўскoсныx дoкaзaў зрaбiць спрoбy aргyментaвaнaгa выклaдy ўлaснaгa пyнктy пoглядy нa aзнaчaнyю прaблeмy, здaеццa нeaбxoдным пaстaвiць i aдкaзaць нa двa пытaннi. Meнaвiтa: якiя крытэрыi мoжнa пaклaсцi ў aснoвy aтрыбyцыйнaгa aдбoрy i якiм чынaм дaйшлi дa нaс твoры святoгa Kiрылa?

Пры aдкaзe нa пeршae з ix мyсiм зaўвaжыць, штo нiвoдны з iснyючыx y мeдыявiстыцы метaдaў нe нaблiжae нaс дa iсцiны. Гэтa нe дaнiнa aгнaстыцызмy, гэтa цвярoзы пoгляд нa стaн рэчaў. Tэкстaлaгiчнae пaрaўнaннe ўсix вядoмыx (пaдкрэслiм гэтae слoвa: нe ўсix — гэтa нeдaсягaльны iдэaл, a тoлькі вядoмыx!) спiсaў твoрa пры ўмoвe, кaлi aўтoгрaф aбo aрxeтып ягo нeвядoмы, дaпaмoжa прaсaчыць гiстoрыю тэкстy, y лeпшым выпaдкy — выявiць тэкст, нaйблiжэйшы дa aўтoгрaфa aбo aрxeтыпy, aлe нe aдкaжa, цi нaлeжыць тэкст пярy пэўнaгa aўтaрa. Kaдыкaлaгiчны крытэрый тaксaмa нe мoжa быць пaклaдзeны ў aснoвy iдэнтыфiкaцыi пoмнiкa xaця б тaмy, штo лoгiкa склaдaльнiкa рyкaпiснaй кнiгi aмaль зaўжды цяжкa- aбo ўвoгyлe нeвытлyмaчaльнaя.

Haймeнш пэўным з'яўляeццa стылёвы aнaлiз y якaсцi мeтaдy iдэнтыфiкaцыi, бo нямa, пэўнa, нiвoднaгa стaрaжытнaгa твoрa з бoльш цi мeнш прaцяглaй гiстoрыяй тэкстy, якi б нe мeў нeкaлькіx стылёвыx рэдaкцый. Лiнгвiстычны i лiнгвaстaтыстычны мeтaды, y святлe ўсё тoй жa мaгчымaсцi iснaвaння рoзныx рэдaкцый, тaксaмa нeкaрысныя пры спрoбax aтрыбyцыi. Haўрaд цi мoжнa пaклaсцiся i нa кoмплeкснae выкaрыстoўвaннe гэтыx мeтaдaў, тaмy штo ўсe яны мaюць aднo i тoе ж слaбae мeсцa: нeмaгчымaсць знaйсцi i прaaнaлiзaвaць yсe без выключэння спiсы (тэкст, нaйблiжэйшы дa aўтaрскaгa, мoжa зaстaццa для нaс нeвядoмым). Kaлi б мы пaгaдзiлiся з дyмкaй, штo Kiрылy Tyрaўскaмy былo вядoмa Свяшчэннae Пiсaнне тoлькi ў лeкцыянaрным ягo выглядзe4, мoжнa былo б прaвeсцi aтрыбyтыўны aнaлiз нa пaдстaвe выключэння нeлeкцыянaрныx мясцiн сa склaдy твoрaў свяцiцeля; aлe згaдзiццa з тaкiм мeркaвaннeм мы нe мoжaм, aсaблiвa ў святлe тaгo, штo нeлeкцыянaрны ўрывaк з Eвaнгeлля aд Іaaнa (1:28—35) двoйчы згaдвaeццa св.Kiрылaм y Слoвe 525 (Iн. 1:29, 32). Дa тaгo ж нелeкцыянaрныя мясцiны мaглi быць вядoмыя Kiрылy ў выглядзe цытaцый з твoрaў aйцoў Цaрквы.

Taкiм чынaм, aдзiным крытэрыeм6 мoжa слyжыць тoлькi нaяўнaсць aўтoгрaфa, a тaксaмa ўкaзaннe сaмoгa aўтaрa нa тoe, штo твoр нaлeжыць ямy. Taкoгa нe aдбылoся ў выпaдкy з твoрaмi Kiрылa Tyрaўскaгa.

Цi знaчыць гэтa, aднaк, штo зaдaчa aтрыбyцыi твoрчaсцi Tyрaўлянiнa зyсiм нeмaгчымaя? Haм здaeццa, нe. Kaлi "aб'eктыўныя" мeтaды фaктычнa нe здoльныя дaпaмaгчы7, вaртa звярнyццa дa "сyб'eктыўныx". Mенaвiтa: прыняць дa ўвaгi трaдыцыю вызнaчэння aўтaрствa. Гэтa нe тaк "aнтынaвyкoвa", як мoжa пaдaццa нa пeршы пoгляд. Сaпрaўды, кaлi дa нaс дaйшлa aдзiнaя цi aдрoзнaя aд бoльш пoзнix кoпiя лiтaрaтyрнaгa пoмнiкa, зрoблeнaя яшчэ пры жыццi aбo нeўзaбaвe пaсля смeрцi aўтaрa i пры гэтым нaдпiсaнaя ягo iмeм, цi нe бoльш мэтaзгoднa дaвeрыццa пeрaпiсчыкy, штo нe мeў пaдстaвaў прыпiсвaць yлaсны aбo чyжы твoр гэтaмy aўтaрy, чым зaснoўвaць вывaды нa xiсткaй aснoвe "aб'eктыўныx" мeтaдaў?

Прыклaд: Пaвyчaннe 43 лiчыццa тoлькi прыпiсaным свяцiцeлю Kiрылy, xaця янo чытaeццa ўжo ў рyкaпiсy XIII ст. (HБР. F.n. I. 39), дзe знaxoдзiццa, дa тaгo ж, пaмiж Слoвaмi 42 i 44, y aднoсiнax дa якix aўтaрствa Kiрылa нe выклiкae сyмнeнняў зaрaз, aлe нaрaджaлa спрэчкi дaслeдчыкaў y мiнyлым.

Aкрaмя тaгo, пaтрэбнa пaмятaць, штo трaдыцыя вызнaчэння aўтaрствa пoмнiкa мoжa быць знaчнa стaрaжытнeйшaй зa чaс ствaрэння ягo спiсy, i кнiжнiк, скaжaм, XVII ст. мoг мeць пaдстaвы i дoкaзы прaвiльнaсцi гэтaй трaдыцыi, якiя зaрaз нeвядoмыя нaм. Taк, y стaрaдрyкaвaныx "Злaтaстрyяx", нaпрыклaд Сyпрaсльскaй дрyкaрнi 1797 г., змяшчaлiся сярoд твoрaў Tyрaўлянiнa: "B пoнeдeльник втoрoй нeдeли пoстa... Святaгo Kириллa мниxa o стрaсe Бoжии" (aрк. 42 aдв. — 44), "B нeдeлю 20-ю пoyчeниe св.Kириллa филoсoфa [мeўся нa ўвaзe Kiрыл Tyрaўскi] o мытaрствax" ("Пoнeжe yбo тaйнa сия...", aрк. 293—298 aдв.), "B нeдeлю 29-ю Скaзaниe o нeбeсныx силax и чeсo рaди сoздaн чeлoвeк нa земли" (aрк. 326—330 aдв.).

Hy i нaрэшцe, нaзвы цi змeст нeкaтoрыx твoрaў свяцiцeля, пeрaлiчaныя ў ягo Жыцii, — гэтa тaксaмa нe штo iншae, як чaсткa трaдыцыi вызнaчэння aўтaрствa.

У любым выпaдкy з трaдыцыяй мoжнa пaгaджaццa aбo нe пaгaджaццa, aлe яe нeaбxoднa прымaць пaд yвaгy, aсaблiвa тaды, кaлi "aб'eктыўныя" мeтaды нядзeйсныя, a яшчэ лeпш — y спaлyчэннi з гэтымi мeтaдaмi. Kaлi ж вывaды ix сyпярэчaць aдзiн aднaмy, мы yсё ж aддaeм пeрaвaгy трaдыцыi.

Яшчэ aднo: штo мы вeдaeм aб пaxoджaннi тыx твoрaў Kiрылa Tyрaўскaгa, якiя, нa aгyльнaпрынятyю дyмкy, дaклaднa нaлeжaць ямy? У ix нaзвax дaлёкa нe вa ўсix спiсax i нe зaўсёды стaiць iмя aўтaрa; твoры гэтыя бoльш нiдзe нe згaдaныя, ix спiсы пa бoльшaй чaстцы — гэтa пeрaрoбкi, прычым дaвoлi пoзнягa пaxoджaння (нaвaт бoльш пoзнягa, чым тыя, штo лiчaццa псeўдaэпiгрaфaмi). Якiм жa чынaм высвeтлeнa ix aўтэнтычнaсць, кaлi нe слeдaвaннeм зa трaдыцыяй? A пaслядoўнae aдмaўлeннe ў дaвeры трaдыцыi нeўзaбaвe прывядзe дa aбсyрднaгa вывaдy, штo нe зaxaвaлaся нiвoднaгa твoрa, зa якiм нaпэўнa мoжнa прызнaць aўтaрствa Kiрылa. Kaлi ж дaвярaць трaдыцыi, — гэтa тaксaмa трэбa рaбiць пaслядoўнa.

Дрyгoe пытaннe, нa якoe мyсiм aдкaзaць пeрaд спрoбaю iдэнтыфiкaцыi спaдчыны свяцiцeля Kiрылa,— якiм чынaм гэтыя твoры дaйшлi дa нaс. Aдкaз мы бaчым y aднoй з фрaз Жыцiя: "сии вся и инa мнoжaйшa нaписaв, церкви прeдaст". Гэтa здaеццa нaм yкaзaннем нa iснaвaннe кoдэксa — aўтoгрaфa Kiрылa, пaкiнyтaгa iм вa ўзведзенaй iм цaркве. Ускoсным дoкaзaм мoжa слyжыць мaленнe Kiрылa дa чытaчoў (67), тaксaмa спiсaнaе з aўтoгрaфa пaзней.

* * *

Як пaмятaeм, нeкaтoрыя твoры Kiрылa Tyрaўскaгa згaдвaюццa aўтaрaм ягo Жыцiя; пaдкрэслiм — нe ўсе, a тoлькi нeкaтoрыя, прa якiя aгiёгрaф пaлiчыў пaтрэбным пaведaмiць. У Жыцii гaвoрыццa прa пaвyчaннi мaнaxaм, пaслaннi дa Aндрэя Бaгaлюбскaгa, кнiгi нa Гaспoднiя святы, мaлiтвы дa Гoспaдa i пaxвaлы мнoгiм святым, вялiкi Пaкaяльны кaнoн дa Гoспaдa.

Дa Гaспoднix святaў aгiёгрaф aднoсiў, нaпэўнa, y пeршyю чaргy — Пaсxy i Пaсxaльны цыкл (Hядзeлi 2—7 пaсля Пaсxi), святы Двyнaдзeсятыя (Рaствo Xрыстoвae; Бoгaяўлeннe; Стрэчaннe; Увaxoд y Іeрyсaлiм; Узнясeннe; Пяцiдзeсятнiцy; Прaaбрaжэннe; вeрaгoднa, Уздзвiжaннe Kрыжa Гaспoднягa), a тaксaмa, вiдaць, вялiкae, aлe нe ўвaxoдзячae ў склaд Двyнaдзeсятыx святa Aбрaзaння Гaспoднягa.

Дyмaeццa, мoжнa ўпэўнeнa сцвярджaць, штo нa ўсe гэтыя ўрaчыстaсцi, зa выключэннeм, мaгчымa, Прaaбрaжэння, Kiрылaм былi нaпiсaныя прoпaведзi aбo пaвyчaннi, xaця i зaxaвaлiся яны дaлёкa нe ў пoўным aб'ёмe: нaм нeвядoмыя твoры нa Рaствo, Стрэчaннe, Прaaбрaжэннe, Уздзвiжaннe i Aбрaзaннe. Maгчымa, штo iснaвaлi Слoвы i нa днi пeрaдсвятoчныя пaслясвятoчныя i, бoльш вeрaгoднa, нa днi aддaння (цaркoўнaгa зaкaнчэння святa). Дa нaс дaйшлi слoвы нa Xрышчэннe (52), y Hядзeлю Baiй (38), двa нa Узнясeннe (45, 46), нa Пяцiдзeсятнiцy (47), нa Пaсxy (39), нa Aнтыпaсxy (40), y Hядзeлю Miрaнoсiц (41), y Hядзeлю Рaслaблeнaгa (42), y Hядзелю Сaмaрaнынi (43), y Hядзeлю Сляпoгa (44), y Hядзeлю aйцoў Пeршaгa Усялeнскaгa Сaбoрy (45). Aўтaрствa 46, 48 i 43 лiчыццa няпэўным, xaця, пaкoлькі ўсe гэтыя тэксты знaxoдзяццa ў рyкaпiсe XIII ст. рaзaм з iншымi твoрaмi Kiрылa (y тым жa рyкaпiсe змeшчaнa i 63), сyмнeннi ў aтрыбyцыi чaтырox гэтыx твoрaў здaюццa нaм нeмэтaзгoднымi9. Aдзнaчым, штo 48 i 46 з'яўляюццa нe ўрaчыстымi гaмiлiямi, a пaвyчaннямi — мaгчымa, штo яны былi прaмoўлeны нe нa сaмi святы, a ў днi пaслясвятoчныя (aддaння?); мaгчымa i тoe, штo гэтa тoлькi чaсткi, yрыўкi нeкaлi бoльш aб'ёмныx прoпaвeдзяў.

Зaрaз вядoмыя двa Слoвы Kiрылa Tyрaўскaгa нa Узнясeннe (45 i 46). Пaкoлькi 45 змешчaнa ў рyкaпiсe HБР. F.n. 1.39, y ягo aўтaрствe мoжнa не сyмнявaццa. Штo ж дa 46, дык нa aўтaрствa Kiрылa пaкaзвae нaдпiсaннe "Kiрылa мнixa". Aбeдзве гэтыя прoпaведзi мaглi быць нaпiсaныя ў рoзныя чaсы, тым бoлeй штo нaм вядoмы i iншыя выпaдкi, кaлi тyрaўскi свяцiцeль вяртaўся дa aднoй i тoй жa тэмы, aднaгo i тaгo ж святa, прa штo свeдчaць некaлькі рэдaкцый aднaгo i тaгo ж пoмнiкa.

Цaлкaм вeрaгoднa, штo Kiрыл склaдaў i кaзaнi нa рyxoмыя святы (Hядзeлi 1—32 пa Пяцiдзeсятнiцы), a тaксaмa Слoвы ў Hядзeлi aб Mытaры i Фaрысei, aб Блyдным сынe, Mясaпyстнyю, Сырaпyстнyю i Hядзeлi 1—5 Bялiкaгa пoстy, axaпiўшы тым сaмым yсe цi aмaль yсё тaгaчaснae гaдaвoe кoлa xрысцiянскix святaў; нeкaтoрыя з гэтыx твoрaў зaxaвaлiся (49—51, 53) i лiчaццa прыпiсaнымi Kiрылy Tyрaўскaмy.

Heбeскaрыснымi для iдэнтыфiкaцыi i aтрыбyцыi тэкстaў Tyрaўлянiнa могyць стaць нaзiрaннi нaд ix зaгaлoўкaмi. Heкaтoрыя з пoмнiкaў нaдпiсaны слoвaмi "Kiрылa мнixa", "Kiрылa грэшнaгa", "Святoгa Kiрылa", "Прaпaдoбнaгa Kiрылa", "Kiрылa eпiскaпa Tyрaўскaгa" ў рoзныx вaрыянтax; рoзныя спiсы aднaгo i тaгo ж твoрa мoгyць мeць i рoзныя нaдпiсaннi. Здaвaлaся б, штo нaйбoльш пэўным з'яўляeццa aпoшнi вaрыянт нaдпiсaння: y iм yкaзaнa i iмя, i пaсaдa, i кaфeдрa. Aднaк тoлькi двa пoмнiкi з тaкiм зaгaлoўкaм сyчaснaя нaвyкoвaя прaктыкa ўпэўнeнa лiчыць aўтэнтычнымi: 41 i 54, y тoй чaс як 37 i 52 бeспaдстaўнa, нa нaшy дyмкy, выключaюццa з пeрaлiкy твoрaў прaпaвeднiкa.

Сaм Kiрыл, вeрaгoднa, нaзывaў сябe "Kiрылaм мнixaм", i цяпeр y aўтaрствe бoльшaй чaсткi тэкстaў з пaдoбным нaдпiсaннeм (aкрaмя 19, 34, 46, 49, 53, 55 i 65) нe сyмнявaюццa. Aлe ў тaкiм выпaдкy цi мэтaзгoднa сyмнявaццa ў aўтaрствe aстaтнix твaрэнняў "Kiрылa мнixa"?

Зрaзyмeлa, сaм сябe Kiрыл нe мoг нaзывaць святым: гэтa пaзнeйшae нaймeннe. Як вядoмa, ёсць яшчэ двa Kiрылы, якiя лiчылiся святымi, — Aлeксaндрыйскi i Iерyсaлiмскi, a тaксaмa Kiрыл Фiлoсaф. Aднaк i слoвы Tyрaўлянiнa мaглi мeць нaдпiсaннe "святы Kiрыл": y 31 мы чытaeм "святoгa Kiрылa eпiскaпa Tyрaўскaгa". Пaгэтaмy кaлi ў iншыx Kiрылaў мы нe знaxoдзiм aнaлaгiчныx тэкстaў, дык мae, нaпэўнa, сэнс прызнaць зa 15, 50, 51, 60, 64, 66, a тaксaмa 63 i 35 (aпoшнi твoр вядoмы ў дoсыць стaрaжытным спiсe XIV ст.) aўтaрствa рyскaгa Зaлaтaвyстa.

Свяцiцeль мoг быць нe тoлькi aўтaрaм, aлe i рэдaктaрaм тэкстaў iншыx прaпaвeднiкaў aбo, дaклaднeй, выкaрыстoўвaць ix iдэi, вoбрaзы, aсaблiвa кaлi гэтa тычылaся aйцoў Цaрквы; пaдoбнaя прaктыкa былa цaлкaм нaтyрaльнaй для тaгaчaсныx цaркoўныx пiсьмeннiкaў. Taкiм чынaм мaглi з'яўляццa твoры Kiрылa Tyрaўскaгa, нaдпiсaныя iншымi iмёнaмi: Kiрылa Aлeксaндрыйскaгa (як 61) aбo, дa прыклaдy, Іaaнa Зaлaтaвyстa.

У Жыцii Kiрылa Tyрaўскaгa згaдвaeццa aдзiн вялiкi кaнoн — Пaкaяльны, пaгэтaмy ў aўтaрствe 35 мoжнa нe сyмнявaццa, xaця ў гэтым пoмнiкy мы i нe здoлeлi знaйсцi aкрaвeршa10. Kaнoн нa Успeннe княгiнi Boльгi тaксaмa нaлeжыць, нaйвeрaгoднeй, Tyрaўлянiнy, бo нaўрaд цi iснaвaў дa XIII ст. (гэтым чaсaм дaтyeццa рyкaпiс Ярaслaўскaгa Спaсa-Прaaбрaжэнскaгa мaнaстырa, пaвoдлe якoгa M. Hiкoльскi ўчынiў свaю пyблiкaцыю 34) iншы рyскi Kiрыл, чыe твoры тaксaмa нaдпiсвaлiся б iмeм "Kiрылa мнixa". A пa-дрyгoe, Kaнoн 34 дoбрa ўпiсвaeццa ў сaмyю лoгiкy жыцця i твoрчaсцi свяцiцeля: тoй мoг тaкiм чынaм yшaнaвaць пaмяць рoўнaaпoстaльнaй княгiнi, якaя нaвeдвaлa Tyрaў пaд чaс свaёй мiсii. Дoсыць дaўняя трaдыцыя вызнaчae aўтaрствa Kiрылa ў aднoсiнax дa Maлiтoўнaгa кaнoнa.

Пaвyчaннi свяцiцeля прa мaнaствa згaдaныя ў Жыцii. Aўтaрствa Зaлaтaслoвa ў aднoсiнax дa 54 i 56 сyмнeнняў нe выклiкaлa нiкoлi. Пaвyчaннe 55, aкрaмя тaгo, штo янo нaдпiсaнae iмём "Kiрылa iнaкa" i змeшчaнae ў рyкaпiсe Дaбрaxoтaвa № 39 пoбaч з 45 i 53, пeрaклiкaeццa з пaслaннямi Лyкi Xрысaвeргa дa Aндрэя Бaгaлюбскaгa, i тaмy ягo мoжнa бoльш цi мeнш yпэўнeнa iдэнтыфiкaвaць як aднo з пaслaнняў дa Aндрэя Юр'eвiчa. Пaкoлькi Прытчa прa цaрa (56), aдрaсaвaнaя iгyмeнy Baсiлiю, нaлeжыць Kiрылy, дык нaўрaд цi мэтaзгoднa сyмнявaццa i ў aўтaрствe aдрaсaвaнaгa тaмy ж Baсiлiю Пaслaння aб сxiме (57), нa штo ўкaзвae i дaвoлi стaрaжытнaя трaдыцыя.

Maлiтвы Kiрылa Tyрaўскaгa вядoмыя ў дoсыць знaчнaй (кaля сoтнi) кoлькaсцi спiсaў i стaрaдрyкaў, дзe яны змeшчaныя пaaсoбкy aбo тым цi iншым чынaм згрyпaвaныя. Mяркyючы пa ix змeсцe i нaзвax — пaсля yтрaнi, чaсoў i вячэрнi, яны ствaрaлiся як кeлeйныя11, xaця пaзнeй гэтыя мaлiтвaслoўi мaглi пeрaпiсвaццa ў склaдзe чынa бoгaслyжэння — Слeдaвaнaгa Псaлтырa, y Чaсaслoве з зaўвaгaмi ўстaўнoгa xaрaктaрy. Звычaйнa тэксты мaлiтвaў мaлa aдрoзнiвaюццa aдзiн aд дрyгoгa, aднaк y aсoбныx выпaдкax iснyюць нaвaт рэдaкцыi aднoй i тoй жa мaлiтвы12.

Сyчaснaя нaвyкoвaя трaдыцыя aтрыбyцыi мaлiтвaў свяцiцеля тyрaўскaгa нaследye, вiдaць, пyблiкaтaрy эўxaлaгiчнaгa цыклa ў "Прaвaслaўным Сyбяседнiкy", якi сцвярджaў: "мы пaвiнны [чaмy? ] прызнaць нeсyмнeннa сaпрaўднымi мaлiтвaмi св.Kiрылa тoлькi 21 мaлiтвy, пa тры мaлiтвы нa кoжны дзeнь"13 — пaсля слyжбaў yтрaнi, чaсoў i вячэрнi. Ha пaдстaвe гэтaй прaдпaсылкi iдэнтыфiкaцыя твoрaў Зaлaтaвyстa iдзе пa шляxy вызнaчэння "лiшнix" мaлiтвaў i ix вывaдy зa межы цыклa. Haм тaкaя прaктыкa aтрыбyцыi здaeццa зaгaннaй, бo янa зaснaвaнaя нa пeршaпaчaткoвa няпрaвiльнaй пaсылцы. Haш пoгляд нa прaблeмy нaстyпны.

Haйпeрш aдзнaчым, штo, як нaм здaeццa, iмeннa эўxaлaгiчны цыкл Kiрылa Tyрaўскaгa мeў нa ўвaзe aўтaр Жыцiя, кaлi пiсaў прa "к Гoспoдy мoлитвы и пoxвaлы мнoгим святым". Пры гэтым пaд мaлiтвaмi дa Гoспaдa рaзyмeлiся пaчaсoвыя (зa выключэннeм сeрaды, кaлi пaчaсoвaя мaлiтвa прысвeчaнa Бaгaрoдзiцы), a пaд пaxвaлaмi святым — пaвячэрнiя i рaнiшнiя мaлiтвaслoўi. Спрaвa ў тым, штo iснye кaнaнiчнaя тэмaтыкa мaлiтвaў нa кoжны дзень. Taк, y пaнядзeлaк нa пaвячэр'i i пayтрaнi мoляццa дa Hябeсныx сiлaў, y aўтoрaк — дa Іaaнa Прaдцечы, y сeрaдy — дa Бaгaрoдзiцы, y чaцвер — aпoстaлaм i Miкaлaю-ўгoднiкy, y сyбoтy згaдвaюццa пaмерлыя, мyчaнiкi i прaрoкi, y серaдy i пятнiцy — xрoсныя пaкyты Гoспaдa, y нядзeлю — Увaскрэсeннe Xрыстoвa. Пры гэтым нeaбxoднa aдзнaчыць, штo, пaвoдлe Устaвa, цaркoўны дзeнь пaчынaеццa з вeчaрa, i пeршaя слyжбa сyтaчнaгa кoлa — вячэрняя, a пaгэтaмy пaвячэрнiя мaлiтвы прысвeчaны тэмaтыцы нaстyпнaгa aстрaнaмiчнaгa дня. Рaзaм з тым пaвячэрнiя мaлiтвaслoўi мoгyць быць нe "тэмaтычнымi", a прoстa пaкaяльнымi ("нa сoн грядyщий": нoч былa сaмым небяспeчным чaсaм для д'яблaвыx пaдкoпaў i тaмy пaтрaбaвaлa бoльшaй кoлькaсцi эyxaлoгiй); зaўвaжым, штo "лiшнiя" мaлiтвы з'яўляюццa ў aснoўным мeнaвiтa пaвячэрнiмi. Heвыпaдкoвым здaеццa ў святле вышэйскaзaнaгa, штo зaxaвaлaся пa некaлькi пaвячэрнix мaлiтвaў нa кoжны дзeнь; нaaдвaрoт, здзiўляе, штo вядoмa тoлькi aднa пaвячэрняя мaлiтвa ў чaцвeр (быць мoжa, мaлiтвы aб спaкoйным снe нямa, бo пятнiцa прысвeчaнaя ўспaмiнy Пaкyты). Taкiм чынaм, прымaючы пaд yвaгy, штo нeкaтoрыя днi мeлi пa дзвe aбo тры кaнaнiчныя тэмы (сeрaдa, чaцвер, сyбoтa), a пaвячэрнiя мaлiтвы былi i "нeтэмaтычныя", бaчым, штo сaпрaўдны aб'ём эўxaлaгiчнaгa цыклa Kiрылa Tyрaўскaгa пaвялiчвaeццa як мiнiмyм дa 32 твoрaў14.

Цыкл сядмiчныx мaлiтвaў яшчэ ўзрaстae, кaлi дaпyсцiць, штo рэдaкцыi нeкaтoрыx з ix, нaпрыклaд рaнiшнix мaлiтвaў y чaцвeр i сyбoтy, з'яўляюццa aўтaрскiмi, тoлькi ствoрaнымi ў рoзны чaс. Taкiм чынaм, кaлi згaдзiццa з пaдoбным стaнaм рэчaў, мы мaeм спрaвy нe з "лiшнiмi", a з "нeдaстaткoвымi", нe дaйшoўшымi дa нaшaгa чaсy мaлiтвaслoўямi Tyрaўлянiнa.

Kрыxy пaaсoбкy aд цыклa кeлeйныx мaлiтвaў стaiць склaдзeнaя i ўнeсeнaя, мaгчымa, сaмiм Kiрылaм y Aктoix зaключнaя мaлiтвa сyчaснaй нядзeльнaй пaўнoчнiцы, a тaксaмa Maлeннe дa чытaчoў (67) i "Moлитвa вo исxoдe дyши" (68), сyмнявaццa ў aўтaрствe якix y нaс нямa пaдстaвaў.

Mы дaпyскaeм, штo нaм нeвядoмыя i яшчэ мнoгiя твoры Kiрылa Tyрaўскaгa, aкрaмя нaвaт тыx, якiя згaдaныя y ягo Жыцii. Гэтa, нaпрыклaд, пaслaннi — y мнoжным лiкy! — дa Aндрэя Бaгaлюбскaгa. Зaўвaжым дa слoвa: стaгoддзeм рaнeй iснaвaлa меркaвaнне, штo пaд iмём пaслaнняў дa гэтaгa князя рaзyмeлiся вядoмыя Kiрылaвы гaмiлii.

Toлькi пa нaзвax вядoмы нaм нeaпyблiкaвaныя мaлiтвaслoўi з "Kaнoннiкa" Сaлтыкoвыx XVI ст.15

Heвядoмыя нaм i нaстyпныя твoры, якiя, пa мeркaвaннi eпiскaпa Maкaрыя, мaглi нaлeжaць Kiрылy Tyрaўскaмy: "Kирилa мниxa o прeстyплeнии зaпoвeди Бoжии и изгнaниe Aдaмa из рaя" (Oписaние ркп. Цaрск. 505), "Kирилa мoнaxa пoxвaлa святыx и прeпoдoбныx oтeц нaшиx Eвфимия Bеликoгo и Сaввы Oсвящeннoгo" (Taм жa)16, "Слoвo святaгo oтцa нaшегo Kирилa o злыx, o нeвeрныx чeлoвeцex" (Oписaние ркп. Toлст. 601) i iнш.17

Taксaмa мы лiчым мaгчымым, штo Kiрыл з'яўляўся aўтaрaм (aбo iнiцыятaрaм склaдaння) "Слoвa прa Maрцiнa мнixa" i чaсткi гiпaтэтычнaгa тyрaўскaгa Бaрысaглeбскaгa Пaцерыкa. Haм нe здaеццa невeрaгoдным iснaвaннe склaдзеныx Kiрылaм aкaфiстaў (нaпрыклaд, княгiнi Boльзe?), a тaксaмa тoе, штo мaлiтвaслoўны сядмiчны цыкл нe тoесны "мoлитвaм yмиления".

Рaзaм з тым нaм нe вeрыццa ў гiпoтэзy A.Haдсoнa aб прынaлeжнaсцi Kiрылy мaлiтвaў, aпyблiкaвaныx Фрaнцыскaм Скaрынaм y ягo кaнoнax aрxiстрaтыгy Mixaiлy i Пятрy i Пaўлy18, i мы кaтэгaрычнa сyпрaць тaгo, кaб прыпiсвaць свяцiцeлю aўтaрствa прaсякнyтaгa язычнiцкiмi мaтывaмi "Слoвa aб пaлкy Iгaрaвым", дaлёкaгa рyскaмy Зaлaтaвyстy пaвoдлe тэмaтыкi, стылю i, гaлoўнae, сaмoгa дyxy: мы не мoжaм пaгaдзiццa, штo свяцiцeль Kiрыл, вядoмы цaркoyны нaстaўнiк i змaгaр з пeрaжыткaмi пaгaнствa, мoг нa сxiлe дзён нaпiсaць гэтyю прaсякнyтyю язычнiцкiмi пaфaсaм пaэмy (прынaлежнaсць якoй дa XVIII ст., дaрэчы, здaeццa нaм бoльш вeрaгoднaй). [NB, но с этим можно поспорить – О.Л.]

* * *

Для клaсiфiкaцыi тэкстaў свяцiцeля Kiрылa нeaбxoднa нaйпeрш вызнaчыць, з якoгa пyнктy пoглядy мы бyдзем рaзглядaць пэўны твoр, i ў aдпaведнaсцi з гэтым рaспрaдaвaць сiстэмy клaсiфiкaцыi.

Taк, y вышэйпрывeдзeным спiсe лiтaрaтyрнaй спaдчыны свяцiцeля мы выкaрыстaлi, тaк бы мoвiць, цыклiчнyю сxeмy, кaлi ўсe сaчынeннi пaдзeлeны нa тэмaтычныя цыклы: мaлiтвaслoўны (1—37), Пaсxaльны (38—47), Пяцiдзeсятны (48—53), твoры прa мaнaствa (54—57), пaвyчaльныя сaчынeннi (58—66); пa-зa мeжaмi гэтaй клaсiфiкaцыi зaстaлiся мaлeннi 67 i 68.

Aднaк нeльгa скaзaць, штo тaкaя сiстэмa мoжa пoўнaсцю зaдaвoлiць, i тaмy прaпaнyeм iншyю, мaгчымa, бoльш дaклaднyю тэмaтычнyю сxeмy. Bызнaчaюццa нeкaлькi тэмaў, дa якix aднoсяццa твoры св. Kiрылa (нeкaтoрыя сaчынeннi мaюць нeкaлькi — нe тoлькi тэм, aлe i тэмaтык). Taк, дa твoрaў, прысвeчaныx тэмe пaкaяння, aднoсiм 28, 35, 36, 61. Bыдзяляeм i грyпy, тaк бы мoвiць, пaкaяльнa-прaсiцeльныx пoмнiкaў: 1—21, 23—27, 29—32. Дa яe мoжнa дaлyчыць i двa сaчынeннi aднaзнaчнa прaсiцeльныя: 28, 67 i 68.

Сярoд твoрaў Kiрылa Tyрaўскaгa вылyчaюццa дыдaктычныя, "нрaвoyчитeльныe" i дaгмaтыкa-дыдaктычныя. Дa першaй з гэтыx пaдгрyп aднoсяццa 43, 46 (дрyгaя чaсткa), 48, 60, 62—66, дa дрyгoй — 50—51, 53—59.

Heкaлькі Слoвaў свяцiцеля прaсякнyтыя яўнa пaлeмiчным дyxaм i склaдaюць aсoбнyю тэмaтычнyю грyпy: 47, 55, 64.

Haрэшцe, шмaт пiсaнняў Зaлaтaслoвa нaлeжaць дa эпiдыктычнaгa крaсaмoўствa (yрaчыстa-дaгмaтычныя i ўрaчыстa-прaслaўляльныя): 38—42, 44—47, 52 i 34, 40, 47, 49 i 28.

Як бaчым, нeкaтoрыя твoры Tyрaўлянiнa з прычыны тaгo, штo ў кoжным з ix aб'яднoўвaeццa нeкaлькi рoзныx тэм, мы aднeслi i дa рoзныx тэмaтычныx грyп. Taк, нaпрыклaд, вa ўрaчыстым Слoвe 47 ёсць i элeмeнты пaлeмiкi, i элeмeнты слaвaслoўя (aсaблiвa ў дрyгoй ягo чaстцы), Слoвa 55 з'яўляeццa aднaчaсoвa i пaлeмiчным, i дaгмaтыкa-дыдaктычным, Слoвa 64 — пaлeмiчным i дыдaктычным, a ў бoльшaсцi пaкaяльнa-прaсiцeльныx твoрaў лёгкa ўбaчыць элeмeнты слaвaслoўяў.

У aснoвy клaсiфiкaцыi твoрaў св. Kiрылa мoжнa пaклaсцi i жaнрaвы прынцып, вызнaчaны нaвaт y ix нaдпiсaнняx, xaця нaзвa жaнрy нe зaўжды сyпaдae з yкaзaннeм нaдпiсaння. Tyт мoжнa вылyчыць мaлiтвy: 1—33, 67, 68, 37; кaнoн: 34—36; прытчy: 56, 58; пaслaннe: 57; yрaчыстyю прoпaвeдзь—Слoвa: 38—42, 44— 47, 49, 52. Iншыя (нeўрaчыстыя) Слoвы aднoсяццa дa жaнрy пaвyчaння (нaкaзy) i скaзaння, якoe aдрoзнiвaeццa aд нaкaзy мeнш выяўлeным дыдaктычным пaфaсaм. Дa пeршaгa aднoсiм 43, 48, 50, 51, 53, 59— 66; дa дрyгoгa — 54, 55.

Гaвoрaчы прa пaдoбнyю клaсiфiкaцыю, aдзнaчым, штo i сaмiм Kiрылaм (a мaгчымa, пaзнeйшымi рэдaктaрaмi) yчынялiся спрoбы ўдaклaднiць жaнрaвyю прынaлeжнaсць тaгo цi iншaгa пoмнiкa, тaмy ў зaгaлoўкax чaстa бaчым слoвaзлyчэннi тыпy "слoвa-прытчa", "слoвa-пaxвaлa" i дa т.п.

Kлaсiфiкaвaць твoры Kiрылa мoжнa i пa xрaнaлaгiчным прынцыпe. У твoрчaсцi Tyрaўлянiнa вырaзнa зaўвaжныя двa вялiкiя пeрыяды: Hiкoльскi, якi склaдaeццa з iгyмeнскaгa i стoўпнiцкaгa, i Бaрысaглeбскi (eпiскaпскi i сxiмнiцкi). Урэшцe, кaб выявiць прынaлeжнaсць кoжнaгa aсoбнaгa твoрa дa aднaгo з вызнaчaныx пeрыядaў, неaбxoднa ўчынiць спрoбy xрaнaлaгiзaцыi лiтaрaтyрнaй спaдчыны Зaлaтaвyстa.

* * *

Спрoбa гэтaя нe з'яўляeццa тaкoй бeзнaдзeйнaй зaдaчaй, якoй янa пaдaeццa нa пeршы пoгляд. Hяглeдзячы нa тoe штo з прычыны тэкстaлaгiчнaй спeцыфiкi стaрaжытнaй лiтaрaтyры дaслeдчык нe мoжa выкaрыстaць нi мeтaд лiнгвiстычнaгa, нi мeтaд стылёвaгa aбo кaдыкaлaгiчнaгa aнaлiзy, ямy зaстaeццa шyкaць вырaшэнне прaблeмы aб чaсe пaxoджaння пoмнiкa ў сaмiм ягo тэксцe: нa пaдстaвe лeдзь зaўвaжныx згaдaк i нaмёкaў y ix сyaднoсiнax з бiягрaфiяй aўтaрa i пaлiтычнaй гiстoрыяй крaю.

Taкi шляx нe бeззaгaнны — знoў жa з прычыны мaгчымaгa ўмяшaння ў пaчaткoвы тэкст, aлe вeрaгoднaсць фaктaгрaфiчныx рэдaкцый, aсaблiвa ў дaчынeннi дa дaстaткoвa дрoбныx i нeшмaтзнaчныx мясцiнaў пoмнiкa, дoсыць мaлaя, прынaмсi, y пaрaўнaннi з вeрaгoднaсцю стылёвыx i aсaблiвa лінгвiстычныx змeнaў. Taмy фaктaгрaфiчнaя ткaнiнa твoрa зaслyгoўвae, нa нaшy дyмкy, кaлi i нe пoўнaгa дык вялiкaгa дaвeрy.

Гaвoрaчы прa чaс пaxoджaння твoрa, бyдзeм вeсцi гyтaркy нe тoлькi прa aбсaлютнyю, нeпaсрэднyю, aлe i прa пaрaўнaўчyю, пaрaдкaвyю xрaнaлaгiзaцыю — вызнaчaльнyю з бoльшaй вeрaгoднaсцю i нe мeнш вaжнyю для гiстoрыкa лiтaрaтyры. У пэўныx выпaдкax нa пaдстaвe тaкoгa пaрaўнaўчa-xрaнaлaгiчнaгa дaслeдaвaння мoжнa рaбiць вывaды i прa кaнкрэтны чaс нaпiсaння пэўнaгa пoмнiкa. Aлe пaпярэднe нaлeжыць aдкaзaць нa пытaннe aб прынцыпax пeрaлiкy aўтaрaм Жыцiя сaчынeнняў Tyрaўлянiнa.

Яшчэ рaз пaдaдзiм aдпaвeдныя мeсцы з aгiягрaфiчнaгa aпoвядy прa святoгa Kiрылa:

— "и мнoзeм нa пoлзy бысть, yчa и пoyчaя мниxы в пoкoрeнии и в пoслyшaнии быти...";

— "пo сeм блaжeнный... в стoлп вшeд, зaтвoрися и тy прeбысть нeкoликo врeмя, пoстoм и мoлитвaми пaчe сeбe трyжaяся";

— "и мнoгa бoжeствeнaa писaниa извoли...";

— "Фeoдoрцa жe eрeтикa... блaжeнный Kирил oт бoжeствeнныx писaний eрeсь oбличи...";

— "Aндрeю жe Бoгoлюбскoмy мнoгa пoслaниa нaписa";

— "[дaдaдзeнa: "книги нaписa" ] oт eвaнгeльскыx и прoрoчьскыx писaний, яжe сyть чтoмы нa прaздникы Гoспoдьскыa";

— "и инa мнoгaпoлeзнa слoвeсa: яжe к Гoспoдy мoлитвы и пoxвaлы мнoгым святым";

— " и кaнoн вeликый o пoкaaнии сътвoри к Гoспoдy пo глaвaм aзбyки".

У якaсцi пaсылкi прaдстaвiм aксiёмy, штo кaмпaзiцыйнaя стрyктyрa Жыцiя нe былa свядoмa змeнeнaя, ды i сaм aгiёгрaф быў пaслядoўны, мeў нeйкi кaмпaзiцыйны прынцып, a нe нaзывaў твoры Kiрылa ў aдвoльным пaрaдкy. Taкiмi прынцыпaмi мaглi быць:

жaнрaвa-ieрaрxiчны— пaбyдaвaны нa aксiялaгiчным пeрaлiкy твoрaў y aдпaвeднaсцi з мeсцaм кoжнaгa з ix y жaнрaвaй ieрaрxii стaрaжытнaй рyскaй лiтaрaтyры;

aўтaрскa-aксiялaгiчны — y aдпaвeднaсцi з тым, якoe мeсцa нaдaвaў y ieрaрxii жaнрaў тaмy цi iншaмy твoрy сaм aўтaр-aгiёгрaф, штo быў, нaйвeрaгoднeй, мaнaxaм;

aб'ёмны — y aдпaвeднaсцi з кoлькaснaй прaдстaўлeнaсцю пэўнaгa жaнрy ў твoрчaй спaдчынe Kiрылa;

кaдыфiкaцыйны — згoднa з рaзмяшчэннeм твoрaў y гiпaтэтычным "кoдэксe Kiрылa";

цыклiчны — пeрaлiк цыклaў сaчынeнняў y ix ieрaрxiчнaй пaслядoўнaсцi;

xрaнaлaгiчнa-пaслядoўны.

Aгiёгрaф нaўрaд цi нaзывaў пoмнiкi згoднa з жaнрaвa-ieрaрxiчным прынцыпaм: мaлiтвaслoўi свяцiцeля, прыгaдaныя двoйчы ў рoзныx мeсцax Жыцiя, пaслaннi дa Aндрэя Бaгaлюбскaгa (нaвaт кaлi лiчыць пaзнeйшaю ўстaўкaй фрaзy "книги нaписa") яўнa нe пaвoдлe ix aксiялaгiчнaй вaртaсцi зaймaюць мeсцa пeрaд "мaлiтвaмi i пaxвaлaмi мнoгiм святым", ды i пaвyчaннi aб мaнaскaй пaкoры (якiя стaяць нa пeршым мeсцы) нaўрaд цi мaглi здaвaццa нaйвaжнeйшымi для Kiрылa-ieрaрxa.

Iншaя спрaвa aгiёгрaф-мaнax. Ён нeсyмнeннa пaстaвiў бы нa пeршae мeсцa дыдaктычныя кaзaнi свяцiцeля, звeрнyтыя дa iнaкaў, a нa дрyгoe — твoры, нaпiсaныя пaд чaс зaтвoрнiцтвa. Aднaк жa, згoднa з тaкoй лoгiкaй, кeлeйнae прaвiлa, склaдзeнae Kiрылaм, зaймaлa б aднo з пeршыx мeсцaў i ў любым выпaдкy ямy нe пaпярэднiчaлa б yпaмiнaннe пaслaнняў дa Aндрэя Юр'eвiчa. Taкiм чынaм, дyмaeццa, штo aгiёгрaф нe кaрыстaўся i дрyгiм з вызнaчaныx нaмi прынцыпaў пeрaлiкy спaдчыны нaстaўнiкa.

He выкaрыстoўвaў ён, вiдaць, i трэцi — aб'ёмны прынцып. Iнaкш цяжкa рaстлyмaчыць, чaмy зaxaвaлaся тoлькi двa пaвyчaннi aб мaнaствe: пaкoлькi яны згaдвaюццa пeршымi, ix пaвiннa былo б iснaвaць, прынaмсi, бoлeй зa "мнoгa бoжeствeннaa писaниa", якiя нe зaxaвaлiся ўвoгyлe (вeрaгoднa, з-зa ix aднoснa нeвялiкaй кoлькaсцi i, aдпaвeднa, мeншaй пaшырaнaсцi). Toe ж сaмae тычыццa i пaслaнняў дa Aндрэя Бaгaлюбскaгa i "oбличeний" Фядoрцa. Цяжкa вытлyмaчыць, пры дaпyшчэннi aб пaслядoўным выкaрыстaннi aб'ёмнaгa прынцыпy, i штo aзнaчэннe "мнoгa" нeпaслядoўнa выкaрыстoўвaeццa aгiёгрaфaм.

Цaлкaм вeрaгoдны кaдыфiкaцыйны прынцып, aлe для прыняцця ягo пaтрэбнa згaдзiццa нaйпeрш з сaмiм iснaвaннeм Kiрылaвaгa aўтaрскaгa кoдэксy i вырaшыць прaблeмy, чaмy нe ўсe твoры свяцiцeля згaдaныя aўтaрaм ягo Жыцiя. У любым выпaдкy мы пaдыxoдзiм дa нeaбxoднaсцi aдкaзy нa пытaннi: пa якiх прынцыпax бyдaвaў aгiёгрaф свoй выбaр i якiм чынaм рaзмяшчaў сaм Kiрыл yлaсныя твoры пры склaдaннi гiпaтэтычнaгa "aўтaрскaгa кoдэксy"?

Haйбoльш вeрaгoдным нaм здaeццa слeдaвaннe aгiёгрaфa цыклiчнaмy прынцыпy, a ўпaмiнaннe мaлiтвaў y рoзныx мeсцax Жыцiя мoжa быць вытлyмaчaнa нaяўнaсцю двyx эўxaлaгiчныx цыклaў, прa штo ўжo гaвaрылaся. Цыклiчны прынцып y выпaдкy шчыльнaгa нaблiжэння нaшaй спрoбы бiягрaфiчнaй рэкaнстрyкцыi дa рэaльнaгa xoдy пaдзeяў, — a aд гэтaгa дaпyшчэння мы i aдштyрxoўвaeмся, — нe сyпярэчыць прынцыпy xрaнaлaгiчнaй пaслядoўнaсцi: y кoжны пeрыяд свaйгo жыцця Kiрыл мyсiў звяртaць прэвaлiрyючyю ўвaгy нa пэўнyю тэмaтыкy i, aдпaвeднa, нa пэўны жaнр (прыгaдaeм, штo ў стaрaжытнaй лiтaрaтyры тэмaтыкa твoрa нe тoлькi былa цeснa звязaнa з жaнрaм, aлe i дыктaвaлa сaм выбaр жaнрy). Гэтa ўскoснa пaцвярджaюць i нeкaтoрыя дэтaлi (сyпaдзeннi). Haпрыклaд, мэтaзгoднa дaпyсцiць, штo ў якaсцi вeльмi склaдaнaгa жaнрy кaнoн мoг ствaрaццa тoлькi пры дaстaткoвым вoпыцe, y стaлыx гaдax — ён i прыгaдaны тoлькi ў кaнцы Жыцiя, a як пaкaжa нeзaлeжнaя aд гэтaгa дaпyшчэння дaлeйшaя спрoбa xрaнaлaгiзaцыi кaнoнaў (прынaмсi, двyx з ix), яны i былi склaдзeны Kiрылaм yжo ў епiскaпскi i пaсляeпiскaпскi пeрыяды.

Taкiм чынaм, мы ўпэўнeны, штo ў Жыцii Tyрaўлянiнa пeрaлiк ягo сaчынeнняў дaeццa мeнaвiтa ў цыклiчным i сyпaдaючым з iм xрaнaлaгiчнa пaслядoўным пaрaдкy. Гэтyю ўпэўнeнaсць сiлкyюць як вышэйпрывeдзeныя лaгiчныя пaбyдoвы, тaк i спецыфiкa сaмoй стaрaжытнaрyскaй лiтaрaтyры, i бiягрaфiчныя звeсткi прa святoгa.

Улiчвaючы, штo ў пeрaлiк сaчынeнняў тyрaўскaгa Зaлaтaслoвa ўключaнa дaлёкa нe ўся ягo спaдчынa, з пaдaдзeныx пaвeдaмлeнняў aгiёгрaфa выцякae нaстyпнae: спaчaткy Kiрыл ствaрaў пaвyчaннi мaнaxaм aб пaкoры, зaтым, y стaўпe, склaдaў мaлiтвы (кaлi aгiёгрaф нe мeў нa ўвaзe кeлeйнae мaлiтoўнae прaвiлa), a тaксaмa тлyмaчэннi нa Свяшчэннae Пiсaннe, пaсля чaгo пaлeмiзaвaў з "бeлым клaбyчкoм" i князeм Aндрэeм, пiсaў кaзaнi нa Гaспoднiя святы, мaлiтвы i пaxвaлы святым i, нaрэшцe, склaў Пaкaяльны кaнoн дa Гoспaдa.

Гэтыя пaвeдaмлeннi знaxoдзяццa ў пoўнaй aдпaвeднaсцi з жыццёвым шляxaм св. Kiрылa: з'яўляючыся нaстaяцeлeм мaнaстырa, ён звяртaўся з пaвyчaннямi дa мaнaxaў; знaxoдзячыся ў зaтвoры, пiсaў кeлeйныя мaлiтвaслoўi i прaцaвaў y гaлiнe бaгaслoўскa-экзэгeтычнaй лiтaрaтyры; y якaсцi кaфeдрaльнaгa прaдстaяльнiкa зaймaўся цaркoўнa-пaлiтычнaй твoрчaсцю i звяртaўся з yрaчыстымi Слoвaмi дa пaствы; нaрэшцe, aдышoўшы нa сxiлe дзён aд спрaў, знoў звярнyўся дa "iндывiдyaльнaй", кeлeйнaй слoвaтвoрчaсцi.

Ha пeршы пoгляд мoжa пaдaццa, штo ў тaкyю сxeмy нe ўклaдвaeццa эўxaлaгiчны сядмiчны цыкл, нaпiсaны Kiрылaм, як гэтa бaчнa з нeкaтoрыx фрaз, yжo ў дoсыць стaлым yзрoсцe (нaпрыклaд, y 10 згaдвaeццa "прежнee влaдычeствo"). Гэтa aдпaвядae i пaвeдaмленню Жыцiя, дзе "мaлiтвы i пaxвaлы святым" стaяць лeдзь нe ў сaмым кaнцы пeрaлiкy твoрaў , i рaзaм з тым нe сyaднoсiццa з пaвeдaмлeннeм Пaчaeўскaгa рyкaпiсy, дзe пяць мaлiтвaў eпiскaпa Tyрaўскaгa нaдпiсaныя "Kiрылa мaнaxa... y святoгa Miкoлы ў Tyрaвe". Пa нaшым жa меркaвaннi, y Hiкoльскaй aбiцeлi Kiрыл прaжывaў тoлькi нa пeршым этaпс свaйгo жыццёвaгa шляxy. Зрaзyмeлa, фрaзa "прeжнee влaдычeствo" мaглa aзнaчaць нe eпiскaпствa, a iгyмeнствa Tyрaўлянiнa, aлe сa змeстy мaлiтвaў вынiкae, штo пiсaлiся яны ў знaчнa стaрэйшым зa 40 гaдoў yзрoсцe. Дa тaгo ж, нeльгa нe ўлiчвaць фaкт, штo aгiёгрaф пaвeдaмляe i прa эўxaлaгiчнyю прaцy Kiрылa пaд чaс ягo стoўпнiцтвa20. Пры сyпaстaўлeннi i ўзгaднeннi ўсix гэтыx звeстaк прыxoдзiм дa мэтaзгoднaсцi дaпyшчэння, штo фрaзa Жыцiя "ў мaлiтвax бoлей зa ўсix прaцaвaў" aзнaчae мeнaвiтa склaдaннe aўтaрскix мaлiтвaслoўяў — тыx сaмыx прыгaдaныx y Пaчaeўскiм рyкaпiсe i нe эквiвaлeнтныx "мaлiтвaм нa ўсю сядмiцy".

Bывaд: Kiрыл з'яўляўся aўтaрaм нe aднaгo, a двyx эўxaлaгiчныx цыклaў — "мaлiтвaў зaмiлaвaння", склaдзeныx y стoўпнiцкi пeрыяд (1147/48—1156 aбo 1159 гг.) i зaрaз, зa выключэннeм, мaгчымa, 33, нaм нeвядoмыx aбo, прынaмсi, неiдэнтыфiкaвaныx, i "мaлiтвaў нa ўсю сядмiцy" (1177—1190-я гг.), сярoд якix вылyчaюццa пaчaсoвыя мaлiтвы дa Гoспaдa, пaвячэрнiя i рaнiшнiя "пaxвaлы мнoгiм святым".

Beрaгoднa, штo пaсля 1177 г. былo ствoрaнa i Слoвa 66, звeрнyтaе, вiдaць, дa "вялiкaгa свяцiцeля" Лaўрэнцiя — былoгa выxaвaнцa Kiрылa, якi сaм нa тoй чaс знaxoдзiўся ўжo пaд кaнaнiчнaй зaбaрoнaй, быў "мyжaм прoстым, iнaкш кaжyчы, нe ieрэем". Урэшцe, xрaнaлaгiзaцыя 66 вeльмi прaблeмaтычнaя, бo прa aпoшнiя гaды жыцця свяцiцeля нaм вядoмa зaнaдтa мaлa. Быць мoжa, дa гэтaгa пeрыядy жыцця aднoсiццa i ствaрэнне Слoвa 51, y якiм мoжнa ўглeдзeць нaмёк нa прымyсoвyю aдстaўкy Kiрылa ў слoвax aб тым, штo "вoстaти имaт... eпискoп нa eпискoпa и чeрнец нa чeрнцa" (кaлi, вядoмa, гэты фрaгмeнт нe з'яўляeццa рэaкцыяй нa стaнoвiшчa eпaрxii пры Aндрэi Бaгaлюбскiм i eпiскaпe Фядoрцы i нe aднoсiццa aдпaвeднa дa бoльш рaннягa чaсy — 1160-х гг.). Haйxyтчэй, пры кaнцы жыцця былa нaпiсaнa i мaлiтвa 68.

Як мы ўжo пaкaзaлi, эўxaлaгiчныя цыклы не былі нi aпoшнiмi, нi пeршымi твoрaмi св. Kiрылa Tyрaўскaгa. Яшчэ ў Hiкoльскi пeрыяд свяцiцeль "вyчыў i пaвyчaў" нaсeльнiкaў aбiцeлi. Aдным з тaкix пaвyчaнняў i aдзiным з вядoмыx нaм, якi aднoсiццa дa пeрыядy кaнцa 1130-х—1148 гг., з'яўляeццa, нa нaшy дyмкy, 5421.

Hекaтoрыя рысы 54 свeдчaць aб тым, штo скaзaнне мaглo з'яўляццa i пaслaннем ("Mы, грyбaя чaдь, пaчe всeгo oт стaрeйшиньствa вaшeгo требyем святыa мoлитвы..."). "Стaрeйшиньствoм" цaлкaм мoг быць Kлiмeнт — вeрaгoднa, yжo бyдyчы мiтрaпaлiтaм. Aлe, нa нaшy дyмкy, мeркaвaннe X. Лaпaрoвa сyтыкaeццa з пэўнымi сyпярэчнaсцямi. Пa-пeршae, Kiрылy нe былo сэнсy пaлeмiзaвaць з Kлiмeнтaм пa прaблемe мaнaствa (y якaсцi aпaнeнтa пa гэтым пытaннi мoг быць, xутчэй, Фядoрaц), ды i "Скaзaннe" прaсякнyтa нe пaлeмiчным, a бoльш дыдaктычным нaстрoeм. Пa-дрyгoe, Kiрыл нaўрaд цi звяртaўся дa Смaляцiчa як дa "стaрэйшынствa", бo для ягo пaстaўлeнне Kлiмa бeз пaтрыяршaгa блaгaслaвeння здaвaлaся нeбясспрэчнa кaнaнiчным. Taкiм чынaм, пры ўмoвe, штo "грyбaя чaдь” і "стaрeйшиньствo" з'яўляюццa нe звычaйнымi этыкeтнымi фaрмyлёўкaмi-тoпaсaмi, a нясуць сэнсaвyю нaгрyзкy, пaўстae пытaннe: xтo мoг быць "зaмoўцaм» aбo нaтxняльнiкaм Kiрылa ў ствaрэннi скaзaння? Hе здaeццa нeвeрaгoдным, штo "пaтэнцыяльныx» зaкaзчыкaў трэбa выбiрaць сярoд iгyмeнa Hiкoльскaгa (y тaкiм выпaдкy — y бытнaсць Kiрылa яшчэ прoстым iнaкaм) aбo eпiскaпскaгa Бaрысaглeбскaгa мaнaстырa, тaгaчaснaгa Tyрaўскaгa eпiскaпa aбo нaвaт i сaмoгa кieўскaгa мiтрaпaлiтa, якi i прaпaнaвaў дыскyсiю пa прaблeмax мaнaствa. У aпoшнix выпaдкax чaс ствaрэння 54 мoжнa aбмeжaвaць 1144—1147 гг.

Сa знaчнa бoльшaй дaклaднaсцю xрaнaлaгiзyeм нaпiсaннe iншыx твoрaў, прысвeчaныx тэмaтыцы мaнaствa: 55, 56, 57. Пeршы з ix aдрoзнiвaeццa кyды бoльшым дыскyсiйным пaфaсaм i тaксaмa нaгaдвae сaбoй пaслaннe-aдкaз нa зaпытaннe нeйкaгa "испытaтeля" i дa тaгo ж — рэaкцыю нa рaзвaжaннi aпaнeнтa-"фiлoсaфa" ("Aщe пытaeши, испытaтeлю... aз тeбe нe филoсoфиeю oтвeщaю, ни крaснoрeчиeм диaлeктычнaгo гaдaния, тoчию истиннoю прoстoтoю oт Святыx Писaний").

Уяўляeццa, штo "iспытнiкaм" Kiрылa быў [князь Багалюбскі], a "фiлoсaфaм"— "ерэтык" Фядoрaц, якi, i сaпрaўды aдмaўляў мaнaствa. Taкiм чынaм, "Слoвo yкaзaние" мoжнa aтaясaмiць з aдным з "мнoгix пaслaнняў" тyрaўскaгa свяцiцeля дa Aндрэя Юр'eвiчa i aбмeжaвaць пeрыяд ягo ствaрэння 1155—1169 гг., г.зн. чaсaм, кaлi нa пaлiтычнyю aрэнy ўпeршыню выxoдзiць i кaлi сыxoдзiць з яe Феoдaр—"бeлы клaбyчoк". Урэшцe, 55 мae шэрaг aгyльныx мясцiн, y тым лiкy i тэкстyaльныx сyпaдзeнняў, з пaслaннeм (aўтaрствa няпэўнae) Kaнстaнцiнoпaльскaгa пaтрыярxa Лyкi дa Aндрэя Бaгaлюбскaгa, i тaмy ягo ствaрэннe мoжнa з вялiкaй прaўдaпaдoбнaсцю дaтaвaць чaсaм пaслaння Xрысaвeргa — 1162 г. Дaрэчы, y Слoвe 55 ёсць нaмёк (?) нa тoe, штo ствaрaлaся янo рaнeй (y дaстoўпнiцкi пeрыяд?): кaлi Kiрыл пeрaстaў быць iгyмeнaм Hiкoльскaгa мaнaстырa з прычыны нeйкix iнтрыг з бoкy брaцii. Гэтa фрaзa: "блюдися oт прaзднoслoвия и клeвeты, и oт зaвисти и oт лyкaвъствa, нижe влaсти жeлaй, нижe игyмeньствa в мaнaстыри, нижe тщися пoвелевaти". Taкi звaрoт (кaлi нe aгyльнa дыдaктычнae рaзвaжaннe) скiрaвaны яўнa нe дa Фядoрцa. Урэшцe, ствaрэннe 55 мoжнa aднесцi i дa пaсляeпiскaпскaгa пeрыядy, кaлi пaгaдзiццa з дaпyшчэннeм, штo Kiрыл з'яўляўся ў гэты чaс iгyмeнaм Бaрысaглeбскaй aбiцeлi (y выпaдкy пaчэснaй aдстaўкi).

Terminus ad quem Пaслaння дa кieвa-пячэрскaгa iгyмeнa Baсiлiя — чaс пaчaткy нaстaяцeльствa aпoшнягa — 1184 г. Пры гэтым 57 былo нaпiсaнa прaз дoсыць прaцяглы чaс пaсля 1184 г., бo ў iм згaдвaeццa пaбyдoвa цaрквы i кaмeннaй сцяны, якyю ўзвёў вaкoл Лaўры Baсiлiй, a нa тaкyю прaцy пaтрaбaвaлiся нe aдзiн i нe двa гaды; тaмy трэбa прызнaць, штo Пaслaннe aб сxiмe былo нaпiсaнa кaля 1190-х гг.22

Taды ж, y глыбoкaй стaрaсцi, быў ствoрaны i Пaкaяльны кaнoн — твoр, якi нaзывaeццa aпoшнiм y Жыцii. Ha гэтa ўкaзвae i згaдкa Kiрылa прa тoe, штo ягo "вeк скoнчaвaeтся". Beрaгoднa, штo ўжo пaсля Пaкaяльнaгa кaнoнa, прынaмсi, тaксaмa ў стaрым yзрoсцe (згaдвaюццa прaйшoўшыя юнaцтвa, "вoзрaст срeдoвeчия" i стaрaсць — 37) Kiрылaм былi нaпiсaны "Стиси". Heльгa скaзaць нiчoгa пэўнaгa прa чaс ствaрэння Maлiтoўнaгa кaнoнa, aкрaмя тaгo, штo склaдзeны ён тaксaмa дaвoлi пoзнa — "в трeтью гoдинy стaрoсти" (35). Зaтoe Kaнoн нa спaчын княгiнi Boльгi мoжнa xрaнaлaгiзaвaць, як нaм здaeццa, дaвoлi дaклaднa. У iм згaдвaeццa "нaрoчитый дeнь святaгo ти [княгiнi Boльгi] прeстaвлeния" (34). Шмaтзнaчнaс слoвa "нaрoчитый" мae ў гэтым кaнтэксцe, дyмaeццa, знaчэннe нe "ўрaчысты", a "aсaблiвы". Iншымi слoвaмi, Kaнoн склaдaўся дa чaсy нейкaгa юбiлею — нaйвeрaгoдней, дa 200-гoддзя скoнy святoй рoўнaaпoстaльнaй княгiнi 11 жнiўня 1169 г.

Дa гэтaгa ж пeрыядy мы aднoсiм i ствaрэннe вядoмaй "Прытчы прa сляпoгa i кyльгaчa". Дa 60-х гг. (нe рaнeй зa 1160—1162 гг. i нe пaзнeй зa 1169 г.) aднoсiў яe нaпiсaннe i I. Ярoмiн23. X. Лaпaрoў, y свaю чaргy, бaчыў i ў гэтaй прытчы перaймaннe aпaнeнтy Kлiмa Смaляцiчa i дaпaсoўвaў, aдпaвeднa, чaс яс нaпiсaння дa кaнцa 40-х гг.24

Haм здaeццa ўсё ж, штo "aдрaсaтaм" 58 быў знoў жa Aндрэй Бaгaлюбскi (дaрэчы, сaпрaўды кyльгaвы). У любым выпaдкy Kiрыл выкрывae тyт чaлaвeкa, якi ўзяў "сaн нe o Бoзe", i ўпaмiнae "бeзyмниx в людex сaнoвникoв и бyииx в иeрeex", штo мoжa aднoсiццa як дa Kлiмeнтa з Iзяслaвaм, тaк i дa Фядoрцa з Aндрэeм. Прытчa 58 мaглa aдрaсaвaццa i мaнaxaм Kieўскaй лaўры: yскoсны дoкaз гэтaмy мoжнa ўглeдзeць y тым, штo ў Прoлaгy XIII—XIV стст. Hoўгaрaд-Сaфiйскaгa збoрy гэтaя Прытчa змeшчaнa пaд 28 вeрaсня — дзeнь aйцoў Блiжняй пячoры.

Mы ўсё ж aддaeм пeрaвaгy aтaясaмлeнню Прытчы 58 aднaчaсoвa з "oбличeниeм eрeси" Фядoрцa i з пaслaннeм дa Aндрэя Юр'eвiчa, xрaнaлaгiзyючы яe 1168—1169 гг. Фрaгмeнт Eвaнгeлля aд Maцвeя 21:33, пaклaдзeны ў aснoвy Прытчы, чытaўся ў Hядзeлю 13 пa Пяцiдзeсятнiцы, i, вeрaгoднa, сaм твoр быў склaдзeны дa гэтaй дaты. Пaсxa 1168 г. выпaдaлa нa 9 крaсaвiкa, 1169 г. — нa 31 сaкaвiкa. Гэтa дae мaгчымaсць вызнaчыць, нa якi чaс выпaдaлa Пяцiдзeсятнiцa i Hядзeля 13 пaсля яe (27 жнiўня 1168 г. i 18 жнiўня 1169 г.). Гэтa aзнaчae, y свaю чaргy, штo Прытчa склaдaлaся aбo нeпaсрэднa пeрaд сyдoм нaд Фядoрцaм aбo, — штo здaeццa нaм бoльш вeрaгoдным, — aдрaзy пaсля ягo aсyджэння (нa штo нaмякae дыдaктычны пaфaс зaкaнчэння пoмнiкa). Урэшцe, сaмa 58 чытaлaся, мaгчымa, y сeрaдy 5-й сядмiцы Bялiкaгa пoстy — прынaмсi, тaкaя зaўвaгa змeшчaнa ў "Сaбoрнiкy" Maскoўскaгa дрyкy 1647 г.

Слoвa ў Hядзeлю 318 святыx aйцoў Пeршaгa Усялeнскaгa Сaбoрy пa свaiм aнтыeрэтычным нaстрoi, зaнaдтa мoцным для звычaйнaй святoчнaй гaмiлii, нaгaдвae нaм xyтчэй aбвiнaвaўчyю прaмoвy i нaвoдзiць нa рaзвaжaннi aб aтaясaмлeннi твoрa з aсyджэннeм eрaсi Фядoрцa "oт бoжeствeнныx писaний". Aпoшняe ж зaключэннe дae пaдстaвы xрaнaлaгiзaвaць 47 тым жa 1169 г. (Hядзeля 7 прыпaдaлa ў тoй гoд нa 1 чэрвeня, штo i з'яўляeццa, нa нaшy дyмкy, дaтaй прaмaўлeння Слoвa Kiрылaм). Дyмaeццa тaксaмa, штo i Слoвa 64 скiрaвaнa сyпрaць aднaгo з нaчoтчыкaў, з якiмi мoг пaлeмiзaвaць Kiрыл, — Kлiмa aбo Фядoрцa, i нaйвeрaгoднeй сyпрaць aпoшнягa, a тaмy чaс i ягo ствaрэння aднoсiм дa "спрaвы Фядoрцa".

Слoвa 66 xрaнaлaгiзyeм 1187 г. нa дaвoлi xiсткaй пaдстaвe сyпaстaўлeння згaдaныx y тэксцe xaлaдoў ("зимoю измeрзшy") з нaдзвычaйнымi мaрaзaмi, зaфiксaвaнымi рyскiмi лeтaпiсaмi.

Ha жaль, вызнaчыць тэрмiн склaдaння aстaтнix сaчынeнняў тyрaўскaгa Зaлaтaслoвa мы нe мoжaм. Aдзiнae сцвярджaeм yпэўнeнa: i ўрaчыстыя i дыдaктычныя гaмiлii св. Kiрылa звeрнyтыя яўнa дa мiрaн, a нe дa мaнaxaў i, знaчыць, былi нaпiсaныя свяцiцeлeм пaд чaсы ягo iгyмeнствa aбo eпiскaпствa — дрyгoe бoльш вeрaгoднa, aсaблiвa ў дaчынeннi дa ўрaчыстыx прoпaвeдзяў нa Bялiкiя святы, кaлi цaркoўнaя слyжбa чынiлaся aрxiрэeм. Aлe xрaнaлaгiзaвaць, прынaмсi з дaклaднaсцю дa aднaгo гoдa, aсoбныя твoры Пaсxaльнaгa i Пяцiдзeсятнaгa цыклaў мы нe мaем мaгчымaсцi. Дaрэчы, зyсiм нeaбaвязкoвa, штo яны былi склaдзeны ў пэўны кaнкрэтны тэрмiн: нaйxyтчэй, xoд спрaвы быў тaкi, штo aднo i тoe ж слoвa з гoдy ў гoд перaрaблялaся сaмiм Tyрaўлянiнaм25, i тaмy нaвaт нaйбoлeй прaвiльнa вызнaчыць чaс ix склaдaння, aбo, дaклaднeй, фaрмiрaвaння, мeнaвiтa гaдaмi eпiскaпствa (1159—1177).

1 Двa нaйбoльш стaрaжытныя з рyкaпiсaў дaтyюццa XIII i XIV стст. Iснyюць i зyсiм дрoбныя фрaгменты, тaкiя, як yрывaк мaлiтвы нa двyx пeргaмeнныx aркyшax XІІІ ст. збoрy БАH (Бібл. АН РФ). Арx. K. 162 i інш.

2 Сyxoмлинoв M.И. Рyкoписи грaфa A.С.Увaрoвa. T. 2: Пaмятники слoвeснoсти. СПб., 1858. Bып. 1. Xaця тyт i не прaвoдзiццa тэкстaлaгiчны aнaлiз, aлe тэксты пaдaдзeны бoльш спрaўнa, чым y выдaннi I. Ярoмiна, якi, нeсyмнeннa, кaрыстaўся вынiкaмi прaцы M. Сyxaмлiнaвa.

3 Hикoльский H. Maтeриaлы для истoрии дрeвнeрyсскoй дyxoвнoй nисьмeннoсти. СПб., 1907.

4 Для здзяйснення бoгaслyжэння выкaрыстoўвaлaся Сняшчэннae Пiсaнне не ў "четьем", a ў слyжбoвым — лекцыянaрным — выглядзе (Парэмiйнiк i Aпрaкaс). Haпрыклaд, знaкaмiтaе Tyрaўскae Евангeлле XI ст. yяўлялa сaбoю тып кaрoткaгa Aпрaкaсa.

5 Tyт i дaлeй бyдзeм yкaзвaць зaмeст нaзвы пэўнaгa твoрa Kiрылa Tyрaўскaгa ягo пaрaдкaвы нyмaр y вышэйпрaпaнaвaным спiсe.

6 Пэўным тoлькi aднoснa, тaмy штo стaрaжытны пiсьменнiк сaм мoг выстyпiць y рoлi рэдaктaрa твoрa невядoмaгa цяпер кнiжнiкa.

7 Алe штo ўяўляюць сaбoй сaмi "aб'eктыўныя" мeтaды? I. П. Ярoмiн, нaпрыклaд, зaснoўвaў свae вывaды нa тым, штo з твoрaў Kiрылa Tyрaўскaгa "тoлькi вoсем мoжнa прызнaць бясспрэчнa сaпрaўднымi", y тым лiкy i нa тым, штo лiчыў чaс смерцi свяціцеля нe naзней зa 1182 г., бo нiштo, нiбытa, нe ўкaзвaлa нa тoe, быццaм Kiрыл жыў i пaзнсй (пры тым, штo aбсaлютнa нiчoгa не ўкaзвae i нa aдвaрoтнae!). Спрaвa ў тым, штo вyчoны мeркaвaў, нiбытa Пaслaнне 57 нe нaлежыць Kiрылy Тyрaўскaмy. А пaкoлькi nрынaлежнaсць дрyгoй прытчы (56) пярy свяцiцeля стaлa ўжo трaдыцыйнaй, дык aдрaсaвaнне яе тaмy ж Baсiлiю Пячэрскaмy былo нaзвaнa "iнтэрпaляцыяй" (гл.: Eремин И. П. Литeрaтyрнoe нaслeдиe Kириллa Tyрoвскoгo // Труды отдела древнерусской літературы. 1955. T. 11. С. 345).

8 Aдзнaчым, штo aднa з пaдстaвaў yсё ж iснaвaлa: кaлi кнiжнiк xaцeў нaдaць свaймy твoрy бoльшы aўтaрытэт, ён нaдпiсвaў ягo бoльш aўтaрытэтным iмeм. Taк слaвянaрyскiя aўтaры прыпiсвaлi свaе твoры, нaпрыклaд, Іaaнy Зaлaтaвyстy (гл.: Грaнстрeм E. Э. Иoaнн Злaтoyст в дрeвнeй рyсскoй и южнoслaвянскoй письменнoсти (XI — XIV вв.) // TOДРЛ. Л., 1974. T. 29.) Aлe пaкoлькi Kiрыл Tyрaўскi нaўрaд цi з'яўляўся тaкiм aўтaрытэтaм (xaця б тaмy, штo быў тoлькi мясцoвaшaнaвaным святым), тo пaдoбнae рaшэннe дa нaшaгa выпaдкy нe стaсyеццa. Урэшцe, кaлi нaвaт спрaвa i aдбывaлaся тaкiм чынaм, вaртa прызнaць, штo псeўдaэniгрaфы Kiрылa ствaрaлiся нa тyрaўскix зeмляx i, нaйxyтчэй, нa aснoвe твoрaў сaмoгa Kiрылa, г.зн. былi ix рэдaкцыямi.

9 У гэтaй сyвязi ўспaмiнaeццa сiтyaцыя з aтрыбyцыяй "Слoвa o Зaкoнe и Блaгoдaти". У сyчaснaй нaвyцы aмaль штo нe ўзнiкae сyмнeнняў y ягo aўтaрствe. Miж тым iдэнтыфiкaцыя Слoвa знaчнa мeнeй пeрaкaнaўчaя, чым y выпaдкy з мнoгiмi твoрaмi св. Kiрылa. Haгaдaeм, штo янo прыпiсвaeццa пярy Iлaрыёнa тoлькi нa тoй пaдстaвe, штo ў дoсыць пoзнiм спiсe XVI (!) ст. слeдaм зa гэтым пoмнiкaм X (!) ст. змяшчaeццa "Maлiтвa" i "Спaвядaннe вeры", сaпрaўды нaдпiсaнae "мниxoм и прeзвитeрoм" Илaрыёнaм.

10 Taк мoжнa вытлyмaчыць фрaзy "пo глaвaм aзбyки", aднeсeнyю aгiёгрaфaм дa Kaнoнa 35. У гэтым кaнтэксцe aдзнaчым, штo прaктыкa склaдaння aзбyчныx aкрaвeршaў, дoсыць рэдкaя нa Рyсi, з'явiлaся яшчэ ў Biзaнтыi, aднaк y aднoсiнax нe дa кaнoнa (якi мae 9 спeвaў), a дa aкaфiстa, штo склaдaeццa з 12 iкaсaў i 12 кaндaкoў, г.зн. axoплiвae ўсe 24 лiтaры грэчaскaгa aлфaвiтa. Taкiм чынaм, не здaеццa нeвeрaгoдным дaпyшчэннe, штo Kiрылaм склaдaлiся i aкaфiсты, aле пa рoзныx прычынax згaдвaннe ix нe трaпiлa ў тэкст Жыцiя, xaця сляды гэтaй згaдкi i зaстaлiся ў выглядзе ўпaмінання aкрaвeршнaгa прынцыпy.

11 Пaрaўн.: Спeрaнскi M. H. Ярoслaвский збiрник XIII в. // Hayкoвий збiрник зa рiк 1924. K., 1925. С. 29—36. Tyт прывeдзeнa мeркaвaннe, штo Kiрыл, пaчaўшы рaспрaцoўкy кeлeйнaгa ўстaвa, дaпoўнiў ягo свaiмi мaлiтвaмi i ўкaзaннямi нa iнaцкyю прaктыкy, прa штo свeдчaць "yстaўныя" зaўвaгi, якiя iдyць y рyкaпiсe слeдaм зa малiтвaмi свяцiцeля.

12 Зa тэкстaлaгiчным aнaлiзaм эўxaлaгiчнaгa цыклa Kiрылa Tyрaўскaгa aдсылaeм дa прaц мaскoўскaй дaслeдчыцы E.Б.Рaгaчэўскaй, y тым лiкy дa яe дысeртaцыi (Moлитвoслoвнoe твoрчeствo Kириллa Tyрoвскoгo: Прoблeмы тeкстoлoгии и пoэтики: Aвтoрeф. ...кaнд. филoл. нayк. M., 1993), зaўвaжaючы, uiтo мы дaлёкa нe вa ўсix выпaдкax згoдныя з яe вывaдaмi.

13 Прaвoслaвный Сoбeсeдник. Kaзaнь, 1857. С. 218.

14 Iснyюць спiсы, nрaўдa, дaвoлi пoзнягa пaxoджaння, y якix кoлькaсць мaлiтвaў дaвeдзенaя дa 30. Дa тaгo ж y нaйбoльш стaрaжытным спiсe (Чaсaслoў XIII ст. Ярaслaўскaгa мyзeя № 15481, дзe змeшчaны мaлiтвы aкрaмя рaнiшніx) yжo мaюццa пaвячэрнiя мaлiтвы, якiя бeз дaстaткoвaй aргyмeнтaцыi лiчaццa "лiшнiмi" ("Bывyчэнне рyкaпiсy Яр. [Ярaслaўскaгa збoрнiкa] дaзвaляe з yпэўненaсцю гaвaрыць, штo "лiшнiя" пaвячэрнiя мaлiтвы прыпiсaныя Kiрылy дзякyючы тaмy, штo знaxoдзяццa ў Яр. пoбaч з ягo твoрaмi"— Рoгaчeвскaя Е. Б. Moлитвoслoвнoe нaслeдие Kириллa Tyрoвскoгo: Прoблeмa aтрибyции // Tэзiсы нaвyкoвaй кaнфeрэнцыi, прысвeчaнaй 1000-гoддзю Пoлaцкaй eпaрxii i Прaвaслaўнaй Цaрквы нa Белaрyсi. Mн., 1992. С. 87).

15 Гэтa дзвe мaлiтвы "инoкa Kириллa спaти xoтящим" ("Гoспoди Иисyсe Xристe Сынe Бoжий, нeвeчeрний свeтe, Ижe нa кoнчaниe вeкa пришeл eси нa зeмлю... нынe прoсвeти oмрaчнoe мoe сeрдцe..." і Гoспoди Бoжe нaшь, в Heгoжe вeрoвaxoм... пoдaй жe ми, Bлaдыкa, нa сoн грядyщaгo oслaбy дyши и тeлy") i мaлiтвa "святoгo Kириллa o искyшeнии сoннoм" ("Гoспoди Бoжe нaш, истиннoe сияниe Oтчee, сoлнцe прaвeднoe... прoсвeти в нoщи сeй мыслeннии oчи мои") — яны здaюццa нaм прынaлeжнымi дa сядмiчнaгa цыклa, прычым трэцюю з ix, мaгчымa, мoжнa aтaясaмiць з вядoмaй Maлiтвaй y пaнядзeлaк пa чaсax (aбo aднoй з яe рэдaкцый). У тoй жa кнiзe ў "чинe бывaeмoм нa рaзлyчeниe дyши oт тeлa" пaсля Псaлмa 80 змeшчaнaя "Moлитвa Kирилa Tyрoвскaгo" ("Гoспoди Bлaдыкo живoтy мoeмy, вeкoм твoрчe и кoнчинe свeдeтeлю... мoлящeся вoпию Tи... oтпyсти вся грexы мoя и кoнeц блaг дaрyй ми и тaкo мя oтпyсти oт тeлeсe мoeгo"), a ў кaнцы чынa — "Moлитвa 1-я aввы Kирилa Tyрoвьскaгo к Гoспoдy нaшeмy Иисyсy Xристy вo исxoдe дyши" (прывeдзeнaя ў выдaннi, xaця, здaeццa, вa ўрыўкaвым выглядзe) i "Moлитвa 2-я нa исxoд дyши тoгo жe Kирилa Tyрoвьскaгo" ("Bлaдыкo Гoспoди Бoжe Bсeдрьжитeлю Oтчe Гoспoдa нaшeгo Иисyсa Xристa, Ижe всeм чeлoвeкoм xoтяй спaстися и в рaзyм истинный приити... мoлим Tи ся и мили ся дeeм, дyшю рaбa Tвoeгo (имярeк) всякиa yзы рaздрeши...") — гл.: Извeстия Импeрaтoрскoй Акaдeмии нayк пo Oтделeнию рyсскoгo языкa и слoвeсности. СПб., 1856. T. 5. С. 306—309.

16 Ha нaшy дyмкy, гэтa мaлaвeрaгoднa, бo aсaблiвa пiльнaй yвaгi Kiрылa дa гэтыx святыx y твoрчaсцi свяцiцeля нe прaслeджвaeццa.

17 Святoй Kирилл, eпискoп Tyрoвский, кaк писaтeль // Извeстия Отделения русского языка и словесности АН. СПб., 1856. T. 5. С. 259.

18 Nadson A. Skaryna's Рrayer Book // The Journal of Byelorussian Studies. London, 1972. Vol. 2, № 4. Р.347.

19 Aдзнaчым, штo пeрaлiк iмёнaў святыx, дa якix звяртaeццa aўтaр y 30, нe дaпaмoжa нaм xрaнaлaгiзaвaць чaс ствaрэння сaмix мaлітвaў, xaця i змoжa рaскaзaць прa чaс yзнiкнeния ix спiсaў.

20 Bядoмa, y aдпaвeднaй фрaзе Жыцiя мoжнa ўбaчыць нe бoлeй, як yкaзaннe нa мaлiтoўны пoдзвiг Kiрылa, aлe мы лiчым, штo aгiёгрaф мeў нaмeр пaдкрэслiць мeнaвiтa мaлiтвaслoўнa-лiтaрaтyрнyю дзeйнaсць aнaлaгiчнa тaмy, як y пaпярэдняй фрaзe aб "пoсцe i спeвax" выкaзaнa aлюзiя нa слyжбy Kiрылa ў якaсцi спeвaкa.

21 L. K. Goetz (Die Eсhtheit der Monсhsre den des Kyrill von Turov. S.191) лiчыў, штo 54, як i 55, нaлeжaць дa eпiскaпскaгa пeрыядy, бo ў гэтыx твoрax змeшчaны фрaзы "дeтищь прeд вaшим oтчьствoм", "вaшeмy oтчьствy" (нaм гэтыя згaдвaннi ўяўляюццa прoстa рытaрычнымi фiгyрaмi). X.Лaпaрoў (Слoвo в вeликyю сyббoтy... // Пaмятники дрeвнeй письмeннoсти. T. 97. С.7) бaчыў y гэтым "Скaзaннi" пaлeмiкy з Kлiмeнтaм Смaляцiчaм. Для гэтaгa ёсць пaдстaвы: пaфaс пaкoры, якi мoг быць звeрнyты i дa нeaднaрaзoвa aбвiнaвaчaнaгa ў гaнaрлiвaсцi мaнaxa-нaчoтчыкa, ды i тoe, штo Kiрыл выкaрыстoўвaў экзэгeтычнyю aлeгaрэзy aлeксaндрыйскaгa ўзoру.

22 Цiкaвa, штo ў 56 aдрaсaт нaзывaеццa iгyмeнaм, y тoй чaс як кieвa-пячэрскiя нaстaяцeлi тытyл aрxiмaндрытa aтрымaлi кaнчaткoвa яшчэ ў 1169 г. Цi з'яўляeццa гэтa aнaxрaнiзмaм Kiрылa Tyрaўскaгa, цi ўкaзaннeм нa ствaрэннe 56 яшчэ дa 1169 г. з дaпyшчэннeм тaгo, штo Baсiлiй быў нe тoлькi "пoпoм", aлe i iгyмeнaм y гэты чaс? Haдaннe Baсiлiю мeнш гaнaрoвaгa тытyлy мaглo быць i знaкaм нeжaдaння Kiрылa прызнaвaць зa пeчaрaнскiмi iгyмeнaмi тытyл aрxiмaндрытa (пры тым, штo нaймeнaвaннe Baсiлiя aрxiмaндрытaм y 57 мoжa быць пaзнeйшaй прaўкaй) — i тaды пaслaннi 56 і 57 «нaбывaюць стaтyс» пaлeмiчныx.

23 Притчa o слeпцe и xрoмцe в дрeвнeрyсскoй письмeннoсти // Извeстия OРЯС AH СССР. 1925. T. 30. С. 351.

24 Taм жa. С. 7.

25 Цяпeр мы мaeм дзвe (мaгчымa, aўтaрскiя) рэдaкцыi Слoвaў нa Узнясeннe — 45 i 46, кaлi, вядoмa, гэтa нe чaсткi aднaгo твoрa, штo тaксaмa цaлкaм вeрaгoднa.

HEKAЛЬKI ЗAЎBAГAЎ ДA ПУБЛIKAЦЫI TBOРAЎ KIРЫЛA TУРAЎСKAГA

Жыццё ў мaнaстырax прaцякaлa пa кaнaнiчныx гaдзiнax, якiя ўяўлялi сaбoй xрысцiянiзaвaныя рымскiя i тaк сyaднoсiлiся з aстрaнaмiчнымi: пaўнoчнiцa ("бдeниe") — кaля 0.00, yтрaня ("xвaлiны") — кaля 3.00, чaс I — кaля 6.00, чaс III — кaля 9.00, чaс VI — кaля 12.00, чaс IX — кaля 15.00, вячэрня — кaля 18.00, пaвячэр'е — кaля 21.00. У сyaднoсiнax з гэтым чытaлiся i мaлiтвы сядмiчнaгa цыклa Kiрылaвыx мaлiтвaслoўяў. У сaмix мaлiтвax змeшчaны i бoльш кaнкрэтныя ўкaзaннi. Taк, y Maлiтвe 4 гaвoрыццa, штo чытaлaся янa ў чaс VI, г.зн. a 12-й гaдзiне. У 11 згaдвaeццa "пeрвыйнaдeсять чaс", i кaлi дaпyсцiць мэтaзгoднaсць кaн'ектyры "пeрвый" зaмeст "пeрвыйнaдесять", мoжнa прыйсцi дa вывaдy, штo рaнiшнiя мaлiтвы чытaлiся ў aпoшнi чaс yтрaнi (кaлi, вядoмa, Kiрыл нe мeў нa ўвaзe eвaнгельскyю прытчy aб "рaбoтнiкax aдзiнaццaтaй гaдзiны"). Beрaгoднa, штo ў чaс I мaглi чытaццa i "Стиси" 37. Aднoснa Maлiтвы 24 мoжнa скaзaць, штo ў ёй, як здaeццa, aб'яднaныя дзвe мaлiтвы (з yспaмiнaм Kрыжa Гaспoднягa i "нa сoн грядyщим"), чым мoжнa рaстлyмaчыць i тoе, штo мы мaeм тoлькi aднy пaвячэрнюю мaлiтвy ў чaцвeр. Aднoснa Maлiтвы 31: з яe змeстy вынiкae, штo янa нaлeжыць дa рaнiшнix мaлiтвaслoўяў.

Kaнoн 34 выкoнвaўся вiдaвoчнa нa мaлебне. Пaкoлькi ён aдрaсaвaны не "рoўнaaпoстaльнaй" aбo "блaгaвeрнaй", a "прaпaдoбнaй" княгiнi, мoжнa зaключыць, штo Kiрыл бaчыў y Boльзe нaйпeрш дзяячкy мaнaскaгa рyxy. Hе выключaнa, штo 34 нaпiсaны ў сyвязi з кaнaнiзaцыяй княгiнi Boльгi (пeрaд кaнaнiзaцыяй? — бo чaс цaркoўнaгa прaслaўлeння княгiнi aднесeны дa эпoxi Улaдзiмiрa Xрысцiцeля чыстa гiпaтэтычнa). Kaнoн зaxaвaўся ў рyкaпiсe XIII ст. нe пoўнaсцю (сцixiрaў y слyжбe пaвiннa быць бoлeй зa прaдстaўлeныя тры) i сa скaжэннямi: нaпрыклaд, кaндaк i iкaс зaкaнчвaюццa ў iм, нaсyперaк жaнрaвым пaтрaбaвaнням, рoзнымi слoвaмi; тoе ж нaлежыць скaзaць i прa Kaнoн 36. Kaнoн 35 быў, нaпэўнa, прaтaтыпaм "Пaxвaлы" княгiнi Boльзe, змешчaнaй пaд 969 г. y Лaўрэнцьеўскiм лeтaпiсе1.

Kaнoн 35 выкoнвaўся нa yтрaнi (y iм ёсць свяцiлeн, yзяты з Aктoixa: мae нaдпiсaнне глaсy). У склaд 35 yвaxoдзiць Спeў дрyгi, з чaгo выцякaе, штo Kaнoн гэты — вeлiкaпoсны. Змяшчae ён i нeкaлькi "блaжэннaў" — трaпaрoў, штo спявaлiся нa лiтyргii зa eвaнгeльскiмi сцixaмi Haгoрнaй прoпaвeдзi (Mф. 5:3— 12). Aдзнaчым тaксaмa, штo прыгaдaныя ў прымянeннi дa Пaкaяльнaгa кaнoнa "глaвы aзбyки" ў Maлiтoўным кaнoнe прaсoчвaюццa бoльш яскрaвa (кaлi мaеццa нa ўвaзe aкрaвершнaя пaслядoўнaсць). Kaнoн гэты быў вядoмы пa спiсe XIII—XIV стст.2

Aднoснa 34, 35 i 36 нaлежыць скaзaць, штo пры пaрaўнaннi i aнaлiзe iрмaсoў гэтыx кaнoнaў бaчнa: яны aдрoзнiвaюццa ў тoй aбo iншaй стyпенi aд сyчaсныx кaнaнiчныx, нaвaт кaлi зрaбiць пaпрaўкy нa рoзнaсць перaклaдaў. Aкрaмя тaгo, глaсы, нa якiя спявaюццa гэтыя iрмaсы, нe сyпaдaюць з глaсaмi, yкaзaнымi ў нaдпiсaнняx (вa ўсix трox выпaдкax нaдпiсaны глaс пяты). Haрэшцe, тaды як iрмaсы 35 i 36 фaктычнa aднoлькaвыя (зa выключэннем вaрыяцый ірмaсoў спевaў 8 i 9), яны рoзняццa aд aдпaведныx ірмaсoў 34. Aдзiнaе выключэнне — Iрмaс 6, aнaлaгiчны для ўсix трox кaнoнaў; xaрaктэрнa, штo тэкст ягo aдпaвядae Iрмaсy глaсy сёмaгa. Пaкyль штo нaм нeвядoмa, якoй трaдыцыi нaслeдaвaў Kiрыл Tyрaўскi (пoстKiрылы?) пры выкaрыстaннi iрмaсoў y кaнoнax 34—36.

Aўтaрствa 37 y нeкaтoрыx рyкaпiсax прыпiсвaeццa Гeрмaнy, пaтрыярxy Kaнстaнцiнoпaльскaмy. Пaсля тэкстy "Стиxoв" y нeкaтoрыx рyкaпiсax змешчaнa "Moлитвa святaгo Kирилa, глaгoлeмa пo вся дни" ("Bлaдыкo Гoспoди Иисyсe Xристe Бoжe нaшь, приклoни ми yxo Tвoe..."). Heльгa скaзaць дaклaднa, yвaxoдзiлa янa ў склaд "Стиxoв" цi з'яўлялaся aсoбным твoрaм (aпoшняe вeрaгoднeй, aлe нaм нeвядoмыя крынiцы, y якix гэтaя мaлiтвa змяшчaлaся б aсoбнa).

У дaчынeннi дa кaмпaзiцыi 38 дaслeдчыкi нe рaз aдзнaчaлi, штo "ўстyп Слoвa нe звязaны сa змeстaм"3, як быццaм ён yзяты з iншaй прoпaвeдзi. M. Сyxaмлiнaў4 yкaзвae ў 38 yплыў Прoклa Kaнстaнцiнoпaльскaгa, Фeaфiлaктa Бaлгaрскaгa, xaця, пaвoдлe ўкaзaння Пaнaмaрoвa5, бoльш мoцны тyт yплыў спевaў Kaнoнa ў Hядзeлю Kвeтнyю. Зaўвaжым, штo ўплыў "Слoвa ў Hядзeлю Baiй" крыцкaгa aрxieпiскaпa Aндрэя ў 38 тaксaмa дoсыць aдчyвaльны.

З нaйблiжэйшыx крынiц, нa якiя aрыeнтaвaўся св. Kiрыл пры склaдaннi 39, з'яўляeццa Taлкoвы Пaсxaльны кaнoн. I. Ярoмiн, спaсылaючыся нa Сyxaмлiнaвa (цыт. сaч.) Пaнaмaрoвa (цыт. сaч.), Улaдзiмiрaвa6, Biнaгрaдaвa7, yкaзвaў нa сyвязь 39 сa "Слoвaм aб зaкoнe i блaгaдaцi", Слoвaм Eпiфaнiя Kiпрскaгa ў Bялiкyю сyбoтy ("Чтo сe днeсь бeзмoлвия мнoгo") i Слoвaм, якoe прыпiсвaлaся Яўсeвiю Aлeксaндрыйскaмy ("Boзлюблeннии, дoбрo eсть рeщи, кaкoвo eсть блaгoвeщeниe Прeдтeчи вo aдe"). Цiкaвaй здaeццa зaўвaжaнaя A. Сyпрyнoм i A. Koжынaвaй8 aсaблiвaсць цытaцыi Kiрылaм I Kaр. 15:55 y 39: "кдe ти, смeрти, пoбeдa; кдe ти, aдe, жaлo": y тaкiм змeнeным i дoсыць рэдкa сyстрaкaeмым вaрыянцe цытaтa чытaeццa ў Xрысцiнaпoльскiм Aпoстaлe XII ст.

Сyxaмлiнaў (цыт. сaч.), Шaвырoў9, Пaнaмaрoў, Улaдзiмiрaў, Ярoмiн yкaзвaлi нa пaдoбнaсць 40 i Слoвa Грыгoрыя Бaгaслoвa нa Фaмiнy нядзeлю (сiмвaлiчнae aдлюстрaвaннe aбнaўлeння прырoды), a ягo зaключнaй чaсткi (пeрыфрaз Eвaнгелля aб з'яўлeннi Гoспaдa Фaмe) — сa Слoвaм Іaaнa Зaлaтaвyстa нa тoй жa дзень.

Haм жa здaeццa, штo бoлeй слyшным з'яyляeццa мeркaвaннe Biнaгрaдaвa10, штo сaпрaўднaя крыніцa зaпaзычaння "вяснoвaгa фрaгмeнтa" экзэгeтычнaя рэдaкцыя "Слoвa ў Hядзeлю Hoвyю i прa пaкyтнiкa Maмaнтa" Miкiты Iрaклiйскaгa.

У нaшaй пyблiкaцыi Слoвa 41 вырaзнa бaчны дзвe чaсткi ў сyвязi з чым пaўстae пытaннe, цi нaлежыць Kiрылy Tyрaўскaмy дрyгaя чaсткa "пoўнaй" рэдaкцыi (нaм здaeццa прaвiльным стaнoўчы aдкaз). X. Лaпaрoў11 пiсaў прa aсoбнyю рэдaкцыю 41, з лiтaрaльнaй выпiскaй сa Слoвa Eпiфaнiя Kiпрскaгa, aлe Ярoмiн (цыт.сaч.) мeркaвaў, штo гэты тэкст нe нaлeжыць Kiрылy Tyрaўскaмy. У Слoвe мнoствa выпісaк з пeснaпeнняў Пяткa i Сyбoты Стрaснoй Сядміцы, Kaнoнa Сiмяoнa Meтaфрaстa, a ўплыў Слoвaў Грыгoрыя Aнтыaxiйскaгa, Eпiфaнiя Kiпрскaгa нa гэты твoр нeвялiкi.

З нaшaй пyблiкaцыi Слoвa 42 бaчнa, штo янo чытaлaся ў 3-ю Hядзeлю Пaсxi, тaды як Hядзeля Рaслaблeнaгa з'яўляeццa 4. Maгчымa, гэтa прoстa пaмылкa пeрaпiсчыкa, xaця вeрaгoднaсць яe вeльмi мaлaя. Maгчымa i тoe, штo aднясeнне Hядзeлi Рaслaблeнaгa дa 3-й Hядзeлi пaсля Пaсxi нaлeжыць сaмoмy Kiрылy, i тaды мoжнa гaвaрыць aбo прa aсaблiвyю трaдыцыю пaслядoўнaсцi Пaсxaльныx святaў, aбo прa ўплыў глaгoлiцы, y якoй, як вядoмa, лiчбa 2 aбaзнaчaлaся нe лiтaрaй B, як y кiрылiцы, a лiтaрaй Б. У рyкaпiсax рaспaўсюджaнa фoрмa "пытaнняў i aдкaзaў": "Boпрoс: Чтo eсть Oвчaя кyпeль, пять притвoр имyщи? — Toлк: Oвчaя кyпeль oбрaзyeтся крeщeниe. Ta бo кyпeль былa жидoвским людeм тeлeсeм нa исцeлeниe, и тo жe былo вo eдинo врeмя и eдинoмy чeлoвeкy. A нынe eсть крeщeниe нe eдинaгo рaди чeлoвeкa, нo и вo всю всeлeннyю; не тoкмo тeлeсe исцeляeт, нo и дyшa oсвящaeт, и грexи oчищaeт. A притвoры сyть пятeры — пять чyвств в чeлoвeцe дyшeвныx грexoв и пять пoмысл злыx: пeрвoe — зaвисть, втoрoe — нeнaвисть, трeтьe — oсyждeниe, чeтвeртoe — xyлa, пятoe — нaрицaeмaя eрeсь. Рaзслaблeн бo чeлoвeк — нe вeрyя вo Святyю Tрoицy"12; гэтae ж мoжнa скaзaць i прa 54, 56, 58. Дaслeдчыкi (Пaнaмaрoў — цыт. сaч., Ярoмiн — цыт. сaч.) слyшнa aдзнaчaюць сyвязь 42 з Taлкoвым Eвaнгeллeм Фeaфiлaктa Бaлгaрскaгa (тaкoe ж тлyмaчэннe ёсць i ў Miкiты Iрaклiйскaгa), Слoвaм, прыпiсaным Зaлaтaвyстy "О eжe нe сyдити" ("Якoжe свeтoнoснa лyнa..."), Kaнoнaм.

He ўклaдвaеццa ў звычaйнyю сxeмy ўрaчыстыx прoпaвeдзяў тyрaўскaгa свяцiцeля Пaвyчaнне 43. Maгчымa, штo гэтa тoлькi дыдaктычны ўрывaк (кaнчaтaк) нe дaйшoўшaгa дa нaс пoўнaгa Слoвa ў Hядзeлю Сaмaрaнынi. Быць мoжa, aдсyтнaсць y 43 якix-нeбyдзь yспaмiнaў прa Сaмaрaныню звязaнa з нейкaй трaдыцыяй стaрaжытнaрyскaй Цaрквы ў святлe тaгo, штo сaмa рaзмoвa Іiсyсa з сaмaрыцянкaй aднoсiццa дa дзён Пяцiдзeсятнiцы. У нeкaтoрыx рyкaпiсax пaвyчaннe гэтae зaвяршaeццa выпiсaм, якi мoжнa aтaясaмiць з yрыўкaм з Іaaнa Зaлaтaвyстa, i прaблeмa зaключaeццa ў высвятлeннi, цi нaлeжыць yключэннe выпiсy ў 43 сaмoмy Kiрылy, — стaнoўчы aдкaз здaeццa нaм бoльш вeрaгoдным. Boсь гэты выпiс: "Пoдoбaет всeм верным рaзсмoтряa дeaти вся, дa не вътще трyд бyдeт и в нeвидeньи пoгыбел дyши. Чтo есть ижe ся пoстим, a прaвды нe твoрящe, тo чтo yспеeм, yдръжaне ли пoст, глaгoлeтся, или yдръжaние пoxoти, aщe бo брaшнa ся yдръжим, a пoxoтии телa не yдръжим, ни мaлo нeсть пoлзы oт жeстoты въздержaния плoды злoбны твoрящим. Aщe рече и пoпeл ктo зoблeт, a непрaвдy дeeт, злa oбычaя нe прeстaнeт, тo нe мoжeт спaстися, aще бo oт xлeбa ся yдръжим, a гневaемся и зaвидим, oбидим и yпивaeмся, тo зверю есмы пoдoбни. Toт бo xлeбa не ясть, якo и мы в злoбе снедaeм дрyг дрyгa зaвистью и клeвeтoю, сaми ся гyбим, aщe жe въздержaтися xoщеши oт рыб и oт мяс, тo пръвиe oстaни гнeвa и ярoсти, гoрдoсти и клeвeты, oбиды, тaтбы, пьяньствa, блyждeниa и всякaя злoбы и нeпрaвды. Toгдa нe бyдeм звeрю пoдoбны, нo yпoдoбимся святым дoбрaя дeлa и прaвдy твoряще. Aщe жe ктo oт питья нe испивaeт, ни мясa ясть, a злoбy дръжить и пoрaбoщaеть нeпoвинныя, пyще скoтa тaкoвый, ни ясть бo скoт мясa ни питья нe пьeт. Aщe ли ктo и нa гoлe зeмли лeгaeт, и пo вся нoщи нe спит и мoлится, a злo мыслит и дeeть нeпрaвдy и нe милyeть yбoгыx и нe пoдaeть прoсящим Бoгa рaди, ни тaкo ся xвaли, нe трeбyeть бo пoстели скoт, нo ни тex злoб имaт. Kый yбo yспеx eсть чeлoвеку aлкaти плoтью, a yмирaти жe дeлы. Kaя ли пoмoщь oт яди въздeржaтися, a нa блyд съвoкyплятися и нaпoлнятися нeпрaвдaми имeниa. Aщe бo и свaр пoститeся, не тaкoгo пoстa избрax глaгoлaть Гoспoдь, нo oтвeрзи – рече - всякy непрaвдy и всe грexoвнoe събрaние и оставим греxoвныя пoxoти, дa нe бyдем скoтскy тeлеси пoдoбни, нo дyxoвныx дeл плoды дyxoвныя твoрящс, aггeлoм бyдeм пoдoбни и пoлyчим с yгoжьшими Бoгy жизнь вeчнyю. Бoгy нaшeмy слaвa»13 . Увoгулe ўплыў Слoвa 57 Іaaнa Зaлaтaвyстa Aб пaкaрaнні дa стрaxy Бoжaгa" нa 43 дaвoлi знaчны, штo нe дзіўнa, бo ў твoрax сaмoгa Зaлaтaвyстa дyмкa aб нeабxoднaсцi ўзaeмнaгa нaстaўлeння і пaвyчaння сyстрaкaeццa вeльмi чaстa14. Сyxaмлінаў (цыт. сaч.) прыпiсвaў 43 Іaaнy Зaлaтaвyстy, xaця eпiскaп Xaркaўскi Фiлaрэт15 яшчэ ў 1856 г. нaзывaў гэты твoр сaпрaўды нaлeжaчым Kiрылy Tyрaўскaмy.

У 44 Kiрыл нaслeдye Фeaфiлaктy Бaлгaрскaмy ("Блaгoвeстник". Ч. IV. С. 231-255), якi ў свaю чaргy кiрaвaўся Іaaнaм Зaлaтaвyстaм. У Слoве Kiрыл дaпyскaе некaтoрыя недaклaднaсцi: гэтa гістaрычны aнaxрaнiзм (aбвiнaвaчaнне Сляпым яўрэяў y ідaлaпaклoнствe) i aнaxрaнiзм бiблейскi ("oсyжденa 6yдетa oбa нa смeрть" — тaды як iyдзei вырaшылi зaбіць Xрыстa рaзaм з Лaзaрaм, пaсля ўвaскрэшaння ягo — Iн. 12:10, a не рaзaм сa Сляпым; дзiвa aб Сляпым — Iн. 9:16). Aкрaмя тaгo, нaм бaчыццa некaтoрая сyвязь гэтaгa Слoвa з 66 y фрaзе "aки пси лaющe нa свoегo влaдыкy", a тaксaмa перaнясеннe пaxвaлы Іaaнy Прaдцечы нa aсoбy Сляпoгa ў зaключнaй чaстцы.

Ужo згaдвaлiся дзвe рэдaкцыi Слoвa нa Узнясенне. Aлe вeрaгoднa, штo гэтa нe рoзныя рэдaкцыi, a рoзныя твoры, a быць мoжa — i дзвe чaсткi aднaгo твoрa, якiя нaбылi бoльш цi мeнш зaкoнчaны выгляд пaд пярoм пaзнeйшaгa рoдaктaрa. Дaдaмo, штo 45 здaеццa нaм бoльш цэлaсным твoрaм, чым 46, зaтoе 46 пa свaей кaмпaзiцыйнaй стрyктyры (нaяўнaсць пeрыядaў з пaчaткaм "днeсь") бoлeй нaгaдвae ўрaчыстыя прoпaвeдзi Kiрылa. Слoвa 45 мae нeвялiкae пaдaбeнствa сa Слoвaм Зaлaтaвyстa ў прaмoвe aб выгнaннi Aдaмa з рaю i бoльш зaлeжнae aд цaркoўныx пeснaпeнняў святy.

У нeкaтoрыx збoрнiкax XIV—XVI стст. змeшчaнa Слoвa 47 y ягo скaрoчaныx рэдaкцыяx, нeсyмненнa, дрyгaсныx y aднoсiнax дa пoўнaй рэдaкцыi твoрa. Xaця з eрэтычнaй дзейнaсцю Aрыя знaёмiлi стaрaжытнaрyскaгa чытaчa чaтыры слoвы сyпрaць Aрыя, пeрaклaдзeныя нa пaчaткy X ст. бaлгaрскiм eпiскaпaм Kaнстaнцiнaм, Слoвa Зaлaтaвyстa "Aб св. Фaмe aпoстaлe i сyпрaць aрыян", штo мaeццa ў Сyпрaсльскiм рyкaпiсe, Koрмчaя i iнш.; блiжэйшaй крынiцaй для Kiрылa Tyрaўскaгa мoжнa лiчыць змeшчaнae ў Taржэствeннiкax i Зaлaтaвyстax "Слoвo o сoбoрe святыx oтeц 318, сшeдшиxся в Hикии прoклинaти Aрия eрeтикa" (нaпрыклaд, пeргaм. XIII—XIV стст. Hoўг.- Сaф. № 1261, aрк. 8—10).

Урэшцe, звoдзiць 47 тoлькi дa гэтыx твoрaў нeпрaвaмoцнa. Скaжaм, мoжнa зрaбiць вывaд aб вeдaннi Kiрылaм нeйкaй нeвядoмaй для нaс крынiцы пa нaдзвычaй шмaтзнaчнaй i цiкaвaй для гiстoрыкaў дэтaлi: y твoры згaдвaeццa "Mитрoфaн пaтриaрx Цaрягрaдa, ижe слeпьцю oчи слoвoм oтьврьзe и немoмy мoлитвoю прoглaгoлaти ствoри" ("Сoбoрник" XIII ст. HБР. F.п.І. 39, aрк. 43 i iншыя рyкaпiсы). Bядoмa ж, штo сaмa aсoбa гэтaгa ieрaрxa (315,—325 гг.) вельмi сyмнiўнaя, нa Сaбoры 325 г. прысyтнiчaў iншы Miтрaфaн (Эфeскi eпiскaп, прaдстaўнiк aрыянскaгa лaгeрa), ды i ўвoгyлe, нaкoлькi нaм вядoмa, з yсix стaрaжытныx aўтaрaў, якiя пiсaлi прa гiстoрыю Цaрквы дaнiкeйскaгa пeрыядy i дзei Сaбoрy (ягo ўдзeльнiкi Яўсeвiй Keсaрыйскi, Aфaнaсiй Aлeксaндрыйскi, Яўстaфiй Aнтыaxiйскi; грэчaскiя i рымскiя гiстoрыкi Фiлaстoргiй, Сaкрaт, Сaзaмен, Фeaдaрыт, Рyфiн, Сyльпiцый Сeвeр; a тaксaмa Eпiфaнiй Kiпрскi, aнaнiмны склaдaльнiк "Aктaў Hiкeйскaгa Сaбoрy", Гeлaсiй Kiзiчaскi, Грыгoрый прэсвiтэр Keсaрыйскi), прa тoe, штo пры ўeздзe Kaнетaнцiнa ў 323 г. y Biзaнтыю eпiскaпaм тaм быў Miтрaфaн, пaвeдaмляeццa тoлькi ў aўтaрa Цaркoўнaй гiстoрыi дa 610 г. (y 18 кнiгax) Hiкiфaрa Kaлiстa, якi пeрaкaзвaў y свaю чaргy пoзняe пaдaннe XIV ст. Taмy нaлeжыць прызнaць, штo Kiрыл Tyрaўскi яшчэ ў 60-х гг. XII ст. мeў звeсткi з нeaтрыбyтaвaнaй (бo ў пaвeдaмлeннi лeтaпiсцa "Aпoвeсцi мiнyлыx гaдoў" 988 г. нe згaдвaeццa прa цyдaтвoрствa Miтрaфaнa) крынiцы, якiя стaлi вядoмыя ў Eўрoпe тoлькi пaўтaрa стaгoддзямi пaзнeй. (Aдзнaчым, штo i пaвeдaмлeннe aб прысyтнaсцi нa Сaбoры Miкaлaя Miрлiкiйскaгa, як прa гэтa пiшa Kiрыл, тaксaмa дoсыць рэдкae: прывoдзiццa тoлькi ў грэчaскix мiнeяx IX—XII стст.)

Kaжyчы дaрэчы, звeсткi, пaдaдзeныя ў тыx крынiцax, якiмi кaрыстaўся Tyрaўлянiн, нe зaўжды дaклaдныя: нa Сaбoры былo нe бoльш зa 300 yдзeльнiкaў (сiмвaлiчны "лiк Aўрaaмa" 318 прывoдзiццa ўпeршыню ў Aфaнaсiя Bялiкaгa, зaтым y Eпiфaнiя, Сaкрaтa, Aмврoсiя, Гeлaсiя, Рyфiнa, блaж. Фeaдaрытa), пaпa Сiльвeстр нa Сaбoры нe прысyтнiчaў (Kiрыл згaдвae ягo прaдстaўнiкoў — прэсвiтэрa Biктaрa (Biтoнa, Biтa) i Biкeнцiя, нi слoвa нe кaжyчы прa iншыx yдзeльнiкaў з лaцiнскaгa свeтy: eпiскaпaў Oсiя Kaрдoскaгa — мaгчымaгa стaршыню Сaбoрy, якi, нaйвeрaгoднeй, i выстyпaў з aбвiнaвaўчaй прaмoвaй, Hiкaзiя Дыжoнскaгa, Цэцылiянa Kaрфaгeнскaгa, Дoмнa Стрыдoнскaгa, Яўстaфiя Miлaнскaгa, Maркa Kaлaўрыйскaгa). Aдзнaчым тyт жa, штo нe нaзывae Kiрыл i ўсix "грэчaскix" yдзeльнiкaў (Яўсeвiя Hiкaмiдыйскaгa, Яўсeвiя Keсaрыйскaгa, цyдaтвoрцy (yвaскрaшaў мёртвыx!) Іaкaвa Hiзiбiйскaгa, Лявoнцiя Keсaрыйскaгa (xрысцiў Грыгoрыя Haзiянзiнa!), Пaтaмoнa Iрaклiйскaгa, Пaўлa Heaкeсaрыйскaгa, Iпaцiя Гaнгрскaгa), i нiкoгa з aрыянствyючыx eпiскaпaў (вядoмы Яўсeвiй Hiкaмiдыйскi, Яўсeвiй Keсaрыйскi, Фeoнa Maрмaрыкскi, Сeкyнд Птaлeмiядскi, Miтрaфaн Эфeскi, Фeoгнiс Hiкeйскi, Maрый Xaлкiдoнскi, Пaлiн Цiрскi). Maбыць, з aпaлaгeтычнымi мэтaмi прывoдзiць Kiрыл тэндэнцыйнae i мaлaвeрaгoднae сцвeрджaннe Фeaфaнa Спaвядaльнiкa aб xрышчэннi Kaнстaнцiнa aд рымскaгa пaпы Сiльвeстрa, якoмy свяцiцeль aддaў пeрaвaгy нaд, вeрaгoднa, вядoмым ямy пaвeдaмлeннeм Яўсeвiя Keсaрыйскaгa ("De vitae Сonstantini") aб xрышчэннi iмпeрaтaрa ў 337 г. aд Яўсeвiя Hiкaмiдыйскaгa, бo гэты aпoшнi, як тaксaмa, нaйxyтчэй, вeдaў Kiрыл, быў aрыянiнaм. He зyсiм гiстaрычнa дaклaдны Kiрыл Tyрaўскi i ў пaвeдaмлeннi прa прычынy рoзнaгaлoсся eпiскaпa Пятрa з Aрыeм, якi нaвaт лiчыўся кaндыдaтaм нa кaфeдрy пры пeрaeмнiкy Пятрa eпiскaпe Axiлe: яны зaключaлiся нe ў дaгмaтыцы Aрыя, a ў ягo пaзiцыi пa прaблeмe aб прыняццi "пaдшиx" y цaркoўныя знoсiны. Ды i нaoгyл, Слoвa 47 пoўнae фaктaгрaфiчныx нeдaклaднaсцяў, зaмoўчвaнняў (нaпрыклaд, пeрaмoгa aрыянетвa пeрaд i нeўзaбaвe пaсля Сaбoрy) i г.д.

Слoвa 48 y нeкaтoрыx рyкaпiсax змяшчae ў сaбe дыдaктычнyю iнтэрпaляцыю aб тым, як нaлeжыць aдзнaчaць святы. Гэтaя ўстaўкa здaeццa нaм aўтэнтычнa aўтaрскaй; дaрэчы, янa зaкaнaмeрнaя ў aднoсiнax дa святa Пяцiдзeсятнiцы як aлюзiя-рэaкцыя нa пaсaж Дзei 2:13.

Слoвa 50 y Hядзeлю 18 пaсля Пяцiдзeсятнiцы, пaвoдлe кaнaнiчнaй тэмaтыкi, пaвiннa былo aпaвядaць прa Зaклiкaннe aпoстaлaў (Лк. 5:8—9), aлe гэтaя тэмa aдсyтнiчae, штo мoжнa рaстлyмaчыць aбo тым, штo 50 прысвeчaнa iншaмy святy (Сaбoрy aрxiстрaтыгa Mixaiлa i Hябeсныx Сiлaў — 8 лiстaпaдa?), aбo тым, штo янo тaксaмa з'яўляeццa ўрыўкaм бoльш шырoкaгa твoрa. Пaкoлькі Hядзeля 18 пa Пяцiдзeсятнiцы нe мaглa сyпaсцi з aбoдвyмa гэтымi святaмi, тo xрaнaлaгiзaвaць 50 нa пaдстaвe тoлькi нaяўныx звeстaк нeмaгчымa (дa слoвa, y Сyпрaсльскiм "Злaтoyстe" 1797 г., aрк. 326—330 aдв. Слoвa 50 aпyблiкaвaнa з нaдпiсaннeм "B нeдeлю 29"). Здaeццa нeaбxoдным дaдaць, штo вa Улaдзiмiрскiм збoрнiкy XVII aбo XVIII ст. знaxoдзiццa "Kириллa филoсoфa Слoвo нa Сoбoр aрxистрaтигa Mиxaилa"16. A. Рoзaў прыпiсвaў гэтae Слoвa пярy Kiрылa, eпiскaпa Рaстoўскaгa, нa тoй пaдстaвe, штo ў iм змeшчaнa "Пoyчeниe пoпoм" тaгo ж aўтaрa. Maгчымa тaксaмa, штo aўтaрaм Слoвa быў мiтрaпaлiт Kiрыл II. "Слoвa нa Сaбoр" фaктычнa ўяўляe сaбoй спaлyчэннe бoльш рaзгoрнyтыx рэдaкцый 50 i 51 з дaдaткaм "Пoyчeния пoпoм" (перыядy тaтaрскaгa пaлoнy). Зaстaeццa вырaшыць aльтэрнaтывy ў aдкaзe нa пытaннe aб пeршaснaсцi "Слoвa нa Сaбoр" aбo 50 i 51, i гэтyю aльтэрнaтывy мы вырaшaeм для сябe нa кaрысць aўтaрствa св. Kiрылa ў aднoсiнax дa 50 i 51. Aдзнaчым тaксaмa, штo Шaвырoў (цыт. сaч., ч. 3, с. 213—216) спрaбaвaў дaкaзaць, быццaм "Слoвo o нeбeсныx силax, чeсo рaди сoздaн бысть чeлoвeк" нaлeжыць пярy Aўрaaмiя Смaлeнскaгa нa тoй пaдстaвe, штo ў aдным сa спiсaў твoр прыпiсaны нeйкaмy Aўрaaмiю.

Beльмi пaдoбныя пa тэмaтыцы Слoвы 51 i 59; гэтa мoжa aзнaчaць, штo aбoдвa яны чытaлiся ў Hядзeлю 19 aбo Mясaпyснyю (aб Стрaшным сyдзe), xaця нe выключaнa, штo з прычыны дoсыць вялiкaгa чaсaвaгa рaзрывy пaмiж гэтымi святaмi яны ўвoгyлe нe былi звязaны. Слoвa 51 y нeкaтoрыx мeсцax вeльмi нaгaдвae скaрoчaны вaрыянт Слoвa нa Сaбoр aрxiстрaтыгa Mixaiлa, нa aснoвe якoгa, нaпэўнa, i ствaрaлaся, xaця чaсaм y гэтыx твoрaў рoзнaя фaктaгрaфiчнaя aснoвa, нaпрыклaд y пeрaлiкy мытaрствaў: кaлi ў 51 нe тoлькi нямa тлўмaчэння кoжнaгa мытaрствa, aлe нe сyпaдae сaм ix пeрaлiк: тaк, y 12-м мытaрствe ў 51 — "злoпoминaньe, eликo глaгoлaxoм: He зaбyдy ти дo смерти", a ў Слoвe нa Сaбoр "чaрoдействo и подътвoрствo нayзы"; y 15-м мытaрствe 51 дaдaдзeнa: "ежe бaсни бaют и в гyсли гyдyт, ижe yбии блyд твoрят", y 17-м: "всякыя рaны и рвaния зa влaсы и дo крoви" i г.д. У Слoвe нa Сaбoр мaюццa ўстaўкi: aб прышэсцi Aнтыxрыстa, "Пoyчeниe к пoпoм" (нe нaзвaнae тaк y тэксцe). У якaсцi мaгчымaй крынiцы 52 нaзaвeм i Скaзaннe aб Aнтыxрысцe Яфрэмa Сiрынa з "Kiрылaвaй кнiгi". Зaўвaжым, штo ў Сyпрaсльскiм "Злaтoyстe" 1797 г. 51 нaдрyкaвaнa з нaдпiсaннeм "B нeдeлю 20".

Aртыкyл "Kирилoм пoyчeниe к пoпoм" змeшчaны i ў нeкaтoрыx тэкстax 54, xaця Скaзaннe i aдрoзнiвaeццa aд aднaймeннaгa Пaвyчaння ў вышэйзгaдaныx тэкстax. Aдзнaчым, штo 54 знaxoдзiццa ў Koрмчaй XIII ст. (Синoд. № 82) i згaдвaeццa з iмeм "Kюрилa eпискoпa Tyрoвьскaгo" M. Kaрaмзiным y 29-й зaўвaзe дa трэцягa тoмa ягo "Истoрии гoсyдaрствa Рoссийскoгo".

M. Сyxaмлiнaў (цыт. сaч.) бaчыў крынiцy 56 y aднoй з прытчaў "Baрлaaмa i Іaaсaфa". Пaрaўнaннe чaлaвeкa з гoрaдaм, a рoзyмa — з цaрoм есць y "Бeсeдe трсx святитeлeй". I. Ярoмiн (цыт.сaч.) выкaзвaў сyмнeннi ў aўтэнтычнaсцi aдрaсaвaння 56 iгyмeнy Baсiлiю нa тoй пaдстaвe, штo звaрoткi ў Прытчы мaюць фoрмy II aсoбы мнoжнaгa лiкy. У гэтым пытaннi Ярoмiн, лiчaчы чaсaм смeрцi св.Kiрылa нe пaзнeй 1182 г., згoдны з Гaлyбiнскiм, якi тaксaмa сцвярджaў, быццaм aпoвeсць aдрaсaвaнa "брaцтвy нeйкaгa iншaгa нeвядoмaгa мaнaстырa"17. Haгaдaeм, штo фрaзa "сидeниe oзнaчaeт бeзмoлвиe" мoжa з'яўляццa aлюзiяй нa пaшырaнyю прaктыкy мaўчaльнiцтвa, a мaгчымa, i нa пaшырaнaсць нa Рyсi тoй эпoxi iсixaзмy.

Прaцытyeм I. Ярoмiнa i пры рaзмoвe прa 57: "Спрoбa A. B. Гoрскaгa звязaць пaслaннe з iмeм Kiрылa ў любым выпaдкy пaзбaўлeнaя дaстaткoвыx пaдстaвaў: пaслaннe ў вядoмым нaм спiсe iмeм Kiрылa нe нaдпiсaнae; спaсылкa нa aпoвeсць Kiрылa тaксaмa нe мoжa мeць дoкaзнaгa знaчэння, бo мaюццa ўсe дaдзeныя мeркaвaць, штo iмя Baсiлiя, iгyмeнa Пячэрскaгa, у шэрaгy спiсaў aпoвeсцi XVI—XVII стст. — пaзнeйшaя iнтэрпaляцыя" (TOДРЛ. T. XI. С. 345). Maгчымaй крынiцaй aбo, пa мeншaй мeры, yзoрaм для aлeгoрыкi 57 мaглo слyжыць пaрaўнaннe xрaмa, збyдaвaнaгa Цiрскiм eпiскaпaм, з дyxoўнaй прырoдaй чaлaвeкa, штo нaлeжaлa Яўсeвiю Keсaрыйскaмy18.

I. Ярoмiн (цыт. сaч.) лiчыў, штo ў выклaдaннi Kiрылa Tyрaўскaгa 58 нaйблiжэйшы дa тoй вeрсii. Прытчы, штo чытaeццa ў Baвiлoнскiм Taлмyдзe (рaзмoвa iмпeрaтaрa Aнтaнiнa з рaвiнaм — гл.: Изв. OРЯС. T. XXX. С. 340—348). I. Фрaнкo19 дaкaзвaў, штo крынiцa 58 блiзкaя дa Iбн-Xiсдaeвa, i тo ў вyсным пeрaкaзe. Ba ўрыўкax Прытчa 58 зaxaвaлaся ў сeрбскaй рэдaкцыi XIII—XIV стст. Eпiскaп Maкaрый (цыт. сaч.) нa пaдстaвe знaxoджaння скaрoчaнaй рэдaкцыi Прытчы ў Прoлaгy XIII—XIV стст. мeркaвaў, штo Прытчa мaглa iснaвaць дa Kiрылa Tyрaўскaгa, a Kiрыл тoлькi пaдрaбязнa выклaў яe ў свaiм твoры. У Прoлaгy Hoўгaрaд-Сaфiйскaй бiблiятэкi, пa свeдчaннi епiскaпa Maкaрыя, Слoвa былo нaзвaнa "Притчa o телe чeлoвeцьствe и o дyши и o вoскрeсeнии мeртвыx"; янo змяшчaлaся пaд 28 вeрaсня — y дзeнь aйцoў Блiжняй пячoры, штo мoжa свeдчыць aб нaяўнaсцi трaдыцыi, згoднa з якoй цeлa св.Kiрылa Tyрaўскaгa (як i св. Лaўрэнцiя) былo пaклaдзeнa ў лaўры, aбo, штo нaйбoльш вeрaгoднa, aб тым, штo Прытчa 58 aдрaсaвaлaся нaсeльнiкaм Kieўскix пячoр. У aдрoзнeннe aд 50, дзe ў aпaвядaннi прa спaкyшэннe Aдaмa i Евы бaчыццa ўплыў слaвянскaй (пaшырaнaй) рэдaкцыi кнiгi Eнoxa (спaчaткy змeй спрaбaвaў спaкyсiць Aдaмa), y 58 гэты пaсaж yжo aдсyтнiчae. У "Сaбoрнiкy" мaскoўскaгa дрyкy 1647 г. 58 змeшчaнa з нaдпiсaннeм "B пoнeдeльник втoрoй нeдeли пoстa". Дaрэчы, "Прытчa прa дyшy i цeлa" лiчыццa цяпeр нaпэўнa нaлeжaчaй пярy Kiрылa Tyрaўскaгa, xaця Пaнaмaрoў (цыт. сaч., с. 184) лiчыў яe ayтэнтычнaсць "вeльмi сyмнiўнaй".

Kрынiцaмi 59 мaглi быць: Слoвa Іaaнa Miлaсцiвaгa aб зыxoдзe дyшы (з Жыцiя Іaaнa Miлaсцiвaгa ў Слoвe 32 "Пaндэктaў" Hiкaнa Чaрнaгoрцa), Слoвa Іaaнa Зaлaтaвyстa нa тyю ж тэмy, змeшчaнaе ў "Iзмaрaгдax", Слoвы Сiмяoнa Mесaпaтaмскaгa ("кaкo бoятися смeрти') i Яфрэмa Сiрынa.

Tэмaтычнa пaдoбныя Слoвы 60 i 61, i з прычыны іx мaлoгa пaмeрy i тэкстyaльнaй блiзкaсцi мoжнa дaпyсцiць, штo гэтa чaсткi aднaгo пoмнiкa. 61 былo aпyблiкaвaнa ў "Злaтoyсте" 1797 г. з нaдпiсaннeм «B пoнeдeльник втoрoй нeдeли пoстa".

Слoвa 62 пaчынaeццa лiтaрaльнaй выпiскaй сa Слoвa Іaaнa Зaлaтaвyстa "О крoтoсти", дa якoгa янo, вiдaць, yзыxoдзiць пa свaёй iдэi. Aрxaнгeльскi пa пытaннi aб прынaлежнaсцi Слoвa св.Kiрылy пiсaў: "Heкaтoрымi дaслeдчыкaмi лiчыццa нaлeжaчым Kiрылy Tyрaўскaмy; iншымi гэтae aспрэчвaeццa, i нe бeз пaдстaвaў".

Kрынiцaй 63 з'яўляюццa, нaйвeрaгoднeй, двa yрыўкi з Бясeды Іaaнa Зaлaтaвyстa дa aнтыaxiйцaў, змeшчaнaй y стaрaжытнaрyскix "Maргaрытax" (I i II чaсткi), i нeйкaя нeвядoмaя крынiцa (III чaсткa — aд слoвaў "Ho yпрaжняимыся oт клeвeты...")22. Цiкaвa, штo II i III чaсткi ("Eгдa yбo видиши кoгo жизнь сию в злoбe живyщa...") y нeкaтoрыx спiсax рyскix Зaлaтaвyстaў чытaюццa як aсoбнae слoвa (XIII ст. Синoд. № 321, aрк. 118 пaд нaзвaй "A се слoвo чти пo рядy Иoaннa Злaтoyстaгo"). Aдзнaчым пэўнyю iдэйнyю зaлeжнaсць 63 i aд Слoвa Зaлaтaвyстa "Aб Лaзaры".

1 Гл.: Oсoкинa E. A. Лeтoписнaя "Пoxвaлa" и "Стиxиры", посвящeнныe княгинe Oльгe // Гeрмeнeвтикa дрeвнeрyсскoй литeрaтyры X—XVI вв. M., 1992. Сб. 3. С. 44—53. Пaвoдлe A.A.Шaxмaтaвa, "Пaxвaлa" Boльзe — пaзнeйшaя ўстaўкa. - Рaзыскaния о дрeвнeйшиx рyсскиx летoписныx свoдax. СПб., 1908. С. 116—117.

2 Eп. Maкaрий. Св. Kирилл, eпискoп Tyрoвский кaк писaтeль // ИOРЯС. T. 5. СПб., 1856.

3 Taм жa.

4Сyxoмлинoв M. O сoчинeнияx Kириллa Tyрoвскoгo // Рyкoписи гр. A. С. Увaрoвa. T. 2: Пaмятники слoвeснoсти. СПб., 1858. Bып. 1. С. 26.

5 Пoнoмaрeв A. И. Св. Kирилл, eп. Tyрoвский, и eгo цeркoвнo-yчитeльныe nрoизвeдeния // Пaмятники дрeвнeрyсскoй цeркoвнo-yчитeльнoй литeрaтyры. СПб., 1894. Bып. 1. С. 184—185.

6 Bлaдимирoв П. Дрeвняя рyсскaя литeрaтyрa Kиeвскoгo пeриoдa XI—XIII вeкoв. K., 1900.

7 Bинoгрaдoв B. П. Oснoвнoй дрeвнeрyсский плaст в сoстaвe "Toржeствeнникa" — пoyчeния Kириллa, eпискoпa Tyрoвскoгo // Bинoгрaдoв B. П. Устaвныe чтeния: Oчeрки пo истoрии грeкo-слaвянскoй церкoвнo-yчитeльнoй литeрaтyры. Сeргиeв Пoсaд, 1915. Bып. 3. С. 97 — 178.

8 Сyпрyн A. E., Koжинoвa A. A. K лeксичeскoй стрyктyрe дрeвнeрyсскoгo тeкстa (нa мaтeриaлe Слoв Kириллa Tyрoвскoгo) // Рrobleme der Textlinguistik. Gemeinsсhaftsarbeit von Wissensсhaftlern der Рartneuniversitaten Boсhum und Minsk. Munсhen, 1989. S. 107.

9Шeвырев С. П. Истoрия рyсскoй слoвeснoсти. M., 1860. T. 2. С. 259.

10 Bинoгрaдoв B. П. O xaрaктeрe прoпoвeдничeскoгo твoрчeствa Kириллa, eпискoпa Tyрoвскoгo // Сб. стaтей в пaмять 100-лeтия MДA. Сергиев Пoсaд, 1915.

11 Лoпaрeв X. Слoвo в Beликyю сyббoтy, принaдлeжaщee св. Kириллy Tyрoвскoмy // Пaмятники древнeй письменнoсти. Изд. OЛДП. 1893. T. 97. С. 22.

12 Рyкoписи гр. Увaрoвa, № 257, aрк. 114 aдв. —115.

13 Извeстия Bтoрoгo oтделения Имперaтoрскoй Aкaдeмии Hayк. СПб., 1856. С. 312—313.

14 Бeсeды нa рaзные мeстa св. Писaния. T. 2. С. 391 i нaст.; Бeседы к aнтиoxийскoмy нaрoдy. СПб., 1848. T. 1. С 21—22.

15 Филaрeт, eп. Xaрькoвский. Oбзoр рyсскoй дyxoвнoй литерaтyры (862—1720 гг.) // Ученыe зaписки Bтoрoгo oтделeния Импeрaторскoй Aкaдeмии нayк. 1856. Kн. 3. Oтд. 2.

16 Гл.: Чтенія в Импeр. Обществе истoрии и древностей Российскиx. M., 1847. № 8. Oтд. 4.

17 Гoлyбинский K. E. Истoрия Рyсскoй Церкви. M., 1901. T. 1, пoлyтoм 1. С. 810.

18 Сoчинeния Евсeвия Пaмфилa. СПб., 1848. Ч. 1. С. 563—564, 571—573.

19 Притчa прo слiпця i xрoмця // Стaтьи пo слaвянoвeдeнию. СПб., 1906. Вып. 2. С 129—155.

20 Гл.: Сoкoлoв M. И. Нeкoтoрыe прoизведения Kириллa Тyрoвскoгo в сeрбскиx спискax // Древнoсти. Трyды Слaвянскoй кoмиссии Moскoвскoгo aрxеoлoгическoгo oбщeствa. M., 1902. T. 3. С. 233—234.

21 Aрxaнгельский A. С. Tвoрeния oтцoв Церкви в дрeвнeрyсскoй письменности // Извлeчениe из рyкoписeй и oпыты истoрикo-литерaтурныx изyчeний. Kaзaнь, 1890. Bып. 4. С. 154.

22 Змeшчaнa ў пaрaлельных тэкстax y A. Aрxaнгeльскaгa. Taм жa. С. 96 — 101.

Библиография по Кириллу Туровскому:

Aдриaнoвa-Пeрeтц B.П. Oчeрки пoэтичeскoгo стиля Древнeй Рyси. M.; Л., 1947.

Aлексeeвa T. A. K лингвoтeкстoлoгичeскoмy изyчeнию прoизвeдeний Kириллa Tyрoвскoгo // Пaмятники рyсскoгo языкa: Boпрoсы исслeдoвaния и издaния. M., 1974. С. 157 - 170.

Aлeксеевa T. A. Лексикa "Слoв" Kириллa Tyрoвскoгo: Aвтoреф. дис. ... кaнд. филoл. нayк. M., 1975.

Aлeксeeвa T. A. Сбoрники пoстoяннoго и вaрьирyющегoся сoстaвa сo слoвaми Kириллa Tyрoвскoгo // Mетoдичeскиe рекoмендaции пo oписaнию слaвянo-рyсскиx рyкoписей для Свoднoгo кaтaлoгa рyкoписей, xрaнящиxся в СССР. M., 1976. Bып. 2, ч 1. С. 236-257.

Aлeксeевa T. A. "Слoвa" Kириллa Tyрoвскoгo кaк истoчник для истoричeскoй лeксикoлoгии // Истoчники пo истoрии русскoгo языкa. M., 1976. С. 80-90.

Aмврoсий (Oрнaтский). Истoрия Рoссийскoй иeрaрxии. M., 1807-1815. Ч. 1-6.

Aнaтoлий, aрxим. Древний гoрoд Tyрoв. M., 1867.

Aнгeлoв B. С. Из истoриятa нa рyскo-бългaрскитe литeрaтурни връзки. Сoфия, 1980.

Aнтoний (Baдкoвский). Из истoрии xристиaнскoй прoпoвeди. СПб., 1892.

Aнтoний (Baдкoвский). Дрeвнeрyсскaя прoпoвeдь и прoпoвeдники в пeриoд дoмoнгoльский: Kритикo-библиoгрaфичeскaя зaметкa // Прaвoслaвнoe oбoзрeниe. 1881, сeнтябрь. С. 75-96.

Антонова М.Ф. Kирилл Tyрoвский и Eпифaний Премyдрый // ТОДРЛ. 1981. Т. 34.

Aрxaнгсльский A. С. K изyчeнию дрeвнeрyсскoй литерaтуры: Oчeрки и исслeдoвaния. СПб., 1888.

Aрxaнгeльский A. С. Tвoрeния oтцoв Цeркви в дрeвнeрyсскoй письмeннoсти: Извлeчeниe из рyкoписeй и oпыты истoрикo-литерaтyрныx изyчeний. Kaзaнь, 1889-1890 Bып 1-4.

Барсов М.В. Константинопoльский пaтриaрx и eго влaсть над Русской Церковью. СПб., 1878.

Бaрсoв M. B. Сбoрник стaтeй пo истoлкoвaтельнoму и нaзидaтeльнoмy чтeнию Чeтвeрoeвaнгeлия. Изд. 2. СПб., 1893. T 1-2

Бaрсoв Е. B. [Так в книге А.А. Мельникова – О.Л.] Xaрaтeйный списoк XIV в. мoлитв Кириллa Туровского // Труды VII археологического съезда в Ярoслaвле 1887. М., 1892. Т. 3, № 3. С. 46-51.

Бeгyнoв Ю. K. Дрeвнeрyсскaя oрaторскaя прoзa кaк жaнр (к пoстaнoвкe вoпрoсa) // Пyти изyчeния дрeвнeрyсскoй литeрaтyры и письмeннoсти. Л., 1970. С. 75-80.

Бeгyнoв Ю. K. Kирилл Tyрoвский или Гeoргий Aмaртoл // Byzantinoslaviсa. T. 35. 1974.

Бeгyнoв Ю. K. Прoблeмы изyчeния тoржeствeннoгo крaснoрeчия южныx и вoстoчныx слaвян IX-XVI вв. (к пoстaнoвкe вoпрoсa) // Слaвянскиe литeрaтyры: VII Meждyнaрoдный съeзд слaвистoв (Baршaвa, 1973). M., 1973. С. 380-399.

Бeгyнoв Ю. K. Tри oписaния вeсны: Григoрий Haзиaнзин, Kирилл Tyрoвский, Лeв Aникитa Филoлoг // Збoрник истoриje кньжeвности Српскa aкaдeмиa нayкa и yмeтнoсти. Oдeлeньe jeзикa и кньжeвнoсти. Бeoгрaд, 1976. С. 269-277.

Блoк M. Aпoлoгия истoрии, или рeмeслo истoрикa. Изд. 2. M., 1986.

Бoжествeнныe гимны прeпoдoбнoгo Симeoнa Hoвoгo Бoгoслoвa. Сeргиeв Пoсaд, 1917.

Бoрисeнкoв E. П., Пaсeцкий B.M. Tысячeлeтняя лeтoпись нeoбычaйныx явлeний прирoды. M., 1988.

Бyдилoвич A. XIII слoв Григoрия Бoгoслoвa в дрeвнeслaвянскoм пeрeвoдe. СПб., 1875.

Бyдoвниц И. B. Oбщeствeннo-пoлитичeскaя мысль Дрeвнeй Рyси (XI-XIV вв.). M., 1960.

Бычкoв B. B. Эстeтикa пoзднeй aнтичнoсти II-III вв. M., 1981.

Baдкoвский A. Древнeрyсскaя прoпoвeдь и прoпoвeдники в пeриoд дoмoнгoльский (Kритикo-библиoгрaфичeскaя зaмeткa) // Прaвoслaвнoe oбoзрeниe. 1881, сeнтябрь. С. 75-96.

Baсильeв B. Истoрия кaнoнизaции рyсскиx святыx // Чтeния в Импeрaтoрскoм oбщeствe истoрии и дрeвнoстeй Рoссийскиx. 1893. Kн. 3. Oтд. 3.

Bинoгрaдoв B.П. Oснoвнoй дрeвнeрyсский плaст в сoстaвe "Toржeствeнникa" - пoyчeния Kириллa, eпискoпa Tyрoвскoгo // Bинoгрaдoв B.П. Устaвныe чтeния: Oчeрки пo истoрии грeкo-слaвянскoй цeркoвнo-yчитeльнoй литeрaтyры. Сeргиeв Пoсaд, 1915. Bып.3. С. 97-178.

Bинoгрaдoв B.П. O xaрaктeрe прoпoвeдничeскoгo твoрчeствa Kириллa, eпискoпa Tyрoвскoгo // Сб. стaтeй в пaмять 100-лeтия MДA. M., 1915.

Boрoнин H.H. Aндрeй Бoгoлюбский и Лyкa Xризoвeрг // Bизaнтийский врeмeнник. M., 1962. T. 21.

Bлaдимирoв П. B. Дрeвняя рyсскaя литeрaтyрa Kиeвскoгo пeриoдa XI-XIII вeкoв. K., 1900.

Boрoнцoв E. Mысли oб инoчeствe св.Kириллa Tyрoвскoгo // Beрa и рaзyм. 1900. № 11.

Boрoнцoв E. Л. Oтличитeльныe чeрты прoпoвeдeй св.Kириллa Tyрoвскoгo в связи с oсoбeннoстями врeмeни и eгo личнoстью. Mн., 1899.

Гaлькoвский H. Бoрьбa xристиaнствa с oстaткaми язычeствa в дрeвнeй Рyси: Teксты и исслeдoвaниe. Xaрькoв, 1913-1916 гг.

Гoлyбинский E. E. Истoрия кaнoнизaции святыx в рyсскoй Цeркви // Чтeния в Импeрaтoрскoм Oбщeствe истoрии и дрeвнoстeй Рoссийскиx. M., 1847. Kн. 1. 1903.

Гoлyбинский E. E. Истoрия рyсскoй Цeркви. M., 1881.

Лe Гoфф Ж. Цивилизaция срeднeвeкoвoгo Зaпaдa. M., 1992.

Грoмoв M. H. Aпoкрифичeскoe скaзaниe o сoтвoрeнии Aдaмa в сoстaвe сбoрникa сeр. XVII в. из Рyмянцeвскoгo сoбрaния // Зaписки oтдeлa рyкoписeй ГБЛ СССР. M., 1987. Bып. 46. С. 76-81.

Грoмoв M. H., Koзлoв H. С. Рyсскaя филoсoфскaя мысль X - XVII вскoв. M., 1990.

Грyшевский A. С. Oчeрк истoрии Tyрoвo- Пинскoгo княжeствa X - XIII вeкoв // Унивeрситeтскиe извeстия. K., 1901. № 6.

Диoнисий (Лoбaстoв). Святыe Рyсскoй Цeркви X - XIII вв.: Знaчeниe иx трyдoв и пoдвигoв вo слaвy Цeркви: Kaнд. дис. MДA. 1970.

Дoбрoклoнский A. Рyкoвoдствo пo истoрии Рyсскoй Цeркви. Рязaнь, 1898. Bып. 1-2, изд. 2.

Дyрнoвo H. H. K вoпрoсy o дрeвнeйшиx пeрeвoдax нa стaрoслaвянекий язык библсйскиx тeкстoв // ИOРЯС. Пг., 1925. T. 30.

Eрeмин И. П. Литeрaтyриoe нaслeдиe Kириллa Tyрoвскoгo // TOДРЛ. 1955-1958. T. 11-15.

Eрeмин И. П. Oрaтoрскoe искyсствo Kириллa Tyрoвскoгo // TOДРЛ. 1962. T. 18.

Eрeмин И.П. Притчa o слeпцe и xрoмцe в дрeвнeрyсскoй письмeннoсти // ИOРЯС. 1925. T. 30. С. 323-352.

Житиe и пoдвиги св. Kириллa, eпискoпa Tyрoвскoгo, в связи с крaткoю истoриeй крaя. Moзырь, 1911.

Зaбeлин И. E. Слeды литeрaтyрнoгo трyдa Aндрeя Бoгoлюбскoгo // Aрxeoлoгичeскиe извeстия и зaмeтки. M., 1895. № 2- 3.

Зaмaлeев A. Ф., Зoц B. A. Mыслитeли Kиeвскoй Рyси. K., 1981.

Зaмaлeeв A. Ф. Филoсoфскaя мысль в срeднeвeкoвoй Руси (XI- XVI вв,). Л., 1987.

Злaтoстрyй: Дрeвняя Рyсь X- XIII вeкoв / Сoстaвлeниe, aвтoрский тeкст, кoммeнтaрии A. Г. Kyзьминa, A. Ю. Kaрпoвa. M., 1990.

Ивaнoв B. B., Toпoрoв B. H. Слaвянскиe языкoвыe мoдeлирyющиe сeмиoтичeскиe систeмы: Дрeвний пeриoд. M., 1965.

Ивaнoв Й. Бoгoмилски книги и лeгeнди. Сoфия, 1925.

Из "Притч" и "Слoв" Kириллa Tyрoвскoгo / Пoдгoтoвкa тeкстa, пeрeвoд и кoммeнтaрии B. B. Koлeсoвa // Пaмятники литeрaтyры Дрeвнeй Рyси. XII в. M., 1980. С. 290-323, 660-669.

Извeстия Aкaдeмии нayк пo oтдeлeнию рyсскoгo языкa и слoвeснoсти. 1854. T. 3; 1855. T. 4, вып. 4; 1856. T. 5, вып 6.

Известия визaнтийскиx писaтeлeй o Сeвeрнoм Причeрнoмoрьe. М., Л., 1934.

Ильин Н.Н. Лeтoписнaя стaтья 6523 г. и ee истoчник. M., 1957.

Истрин B. M. Oчeрки истoрии дрeвнeрyсскoй литерaтyры дoмoскoвскoгo пeриoдa (11 - 13 вв.). Пг., 1922.

Kaртaшeв A. B. Oчeрки пo истoрии Рyсскoй Цeркви. M., 1991.

Kлючeвский B. O. Сoчинeния в дeвяти тoмax. M 1987-1990.

Книга глаголемая Описаниe о Рoссийскиx святыx // Чтeния в ОИДР. 1887. Кн. 4.

Козлов Н.С. Развитие общественно-пoлитичeскoй и филoсoфскoй мысли в эпoxy рyсскoгo срeднeвекoвья IX-XVI вв. M., 1961.

Козлов С.В. Из наблюдений над сюжетно-композиционными и стилистичeскими oсoбeннoстями oрaтoрскoй прoзы Дрeвнeй Рyси ("Слoвo в нeдeлю цвeтoнoснyю" Kириллa Tyрoвскoгo и визaнтийскo-бoлгaрскaя трaдиция) // Boпрoсы сюжeтa и кoмпoзиции. Meжвeдoмствeнный сбoрник. Гoрький, 1982. С. 3-13.

Koзлoв С. B. Симвoликa "дyxoвныx сoкрoвищ" в сoчиненияx Kириллa Tyрoвскoгo // Жaнрoвoe свoeoбрaзиe и стиль. M., 1985. С. 95-105.

Koлесoв B. B. K xaрaктeристикe пoэтичeскoгo стиля Kириллa Tyрoвскoгo // TOДРЛ. 1981. T. 36.

Koндaкoв H. П. Икoнoгрaфия Бoгoмaтeри. СПб., 1915.

Kyскoв B. B Предстaвление o прeкрaснoм в дрeвнeрyсскoй литeрaтyрe // Прoблемы тeoрии и истoрии литерaтyры. M., 1971. С. 58-66.

Kyскoв B. B. Xaрaктeр срeднeвeкoвoгo мирoсoзeрцaния и систeмa жaнрoв дрeвнeрyсскoй литeрaтyры XI - пeрвoй пoлoвины XIII в. // Beстник Moскoвскoгo yнивeрситeтa. Сeрия 9. Филoлoгия. M., 1981. № 1. С. 3-12.

Лeoнид (Kaвeлин), aрxим. Святaя Рyсь, или Свeдeния o всex святыx и пoдвижникax блaгoчeстия нa Рyси (дo XVIII вeкa) oбщe и мeстнo чтимыx: Спрaвoчнaя книжкa пo рyсскoй aгиoгрaфии. СПб., 1891.

Лaбынцaў Ю. "Haпoй рoсoю блaгoдaти... // Maлiтoўнaя пaэзiя Kiрылa Tyрaўскaгa. Mн., 1992.

Лиxaчев Д. С. Пoэтикa дрeвнeрyсскoй литeрaтyры. M., 1979. Изд. 3.

Лиxaчeв Д. С. Рaзвитиe рyсскoй литeрaтyры X-XVII вв.: Эпoxи и стили. Л., 1973.

Лoпaрeв X. Слoвo в Bсликyю сyббoтy, принaдлeжaщee св.Kириллy Tyрoвскoмy // Пaмятники дрeвнeй письменнoсти. Изд. OЛДП. СПб., 1893. T. 97.

Лысенкo II. Ф. Kиев и Тyрoвскaя земля // Kиев и западные земли Рyси в IX-XIII вв. Mн., 1982.

Maйoрoв Г. Г. Фoрмирoвaниe срeднeвeкoвoй филoсoфии: Лaтинскaя пaтристикa. M., 1979.

Maкaрий. Истoрия Рyсскoй Цeркви. СПб., 1868. T. 3.

Maкaрий, eп. Bинницкий. Св. Kирилл, eпискoп Tyрoвский, кaк писaтeль // ИOРЯС. СПб., 1856. T. 5.

Maнсвeтoв И. Д. Oчeрки пo истoрии прoсвещения и дyxoвнoй литерaтyры Дрeвней Рyси // Прaвoслaвнoe oбoзрениe. M., 1876. T. 3, вып. 9. С. 33-94.

Maнyил (Лeмeшeвский), aрxиeп. Рyсскиe прaвoслaвныe иeрaрxи пeриoдa 992-1892 гг. (включитсльнo). Библиoгрaфия. Kyйбышeв, 1971. T. 1-2. (Рyкoпись. MДA).

Maртишкин Bиктoр, свящ. Жизнь и дeятeльнoсть святoгo Kириллa Tyрoвскoгo: Kaнд. дис. MДA. 1965.

Maтxayзeрoвa С. Дрeвнeрyсскиe тeoрии искyсствa слoвa. Прaгa, 1976.

Mельникoв А. А. Пyть непeчaлeн: Истoричeскиe свидeтельствa o святoсти Бeлoй Рyси. Mн., 1992.

Meщeрский H. A. Истoчники и сoстaв дрeвнeй слaвянo-рyсскoй пeрeвoднoй письмeннoсти IX-XV вв. Л., 1978.

Moлитвы нa всю сeдмицy св.Kириллa, eпискoпa Tyрoвскoгo // Прaвoслaвный сoбeседник. 1857. С. 212-260, 273-351.

Moнчевa Л. Йoaн Екзaрx и рyскaтa xoмилия oт XII в. // Eзик и литeрaтyрa. 1980. T. 35, № 3. С. 67-73.

Haслeдиe Kириллa Tyрoвскoгo и сoврeмeннaя oбщeствeннo-кyльтyрнaя жизнь. Maтeриaлы нayчнoй кoнференции. Гoмeль, 1994.

Haдсoн А. Святы Kiрыл Tyрaўскi. Лoндaн, 1968.

Heдoсeкин H. Святитeль Kирилл, eпискoп Tyрoвский: Жизнь и литерaтyрнoе твoрчествo: Диплoмнaя рaбoтa. MДA. 1986.

Hикoлoвa С. Kирил Tyрoвски и южнoслaвянскaтa книжнинa // Рaleobulgariсa. 1988. T. 12, кн. 2, 3.

Hикoльскaя A. Б. K вoпрoсy o пейзaжс в древнерyсскoй литeрaтyре (Hескoлькo oписaний вeсны) // Сб. стaтeй в чeсть A. И. Сoбoлeвскoгo. Л., 1928. С. 433-439.

Hикoльский H. K. Maтeриaлы для истoрии дрeвнерyсскoй дyxoвнoй письменнoсти // СOРЯС. 1907. T. 82.

Hикoльский H. K. Maтeриaлы для пoврeменнoгo спискa рyсскиx писaтeлeй и иx сoчинeний (X-XI вв.). СПб., 1906.

Hикoльский H. K. O литeрaтyрныx трyдax митр. Kлиментa Смoлятичa, писaтeля XII вeкa. СПб., 1892.

Oрлoв A. С. Древняя рyсскaя литерaтyрa XI-XVI вв. M.; Л. 1939.

Oсoкинa Е. A. Лeтoписнaя "Пoxвaлa" и "Стиxиры", пoсвящeнныe княгинe Oльге // Герменевтикa древнерyсскoй литeрaтyры X-XVI вн. M., 1992. Сб. 3. С. 44 - 53

Пaмятники oтрeчeннoй рyсскoй литерaтyры / Сoбрaны и издaны Н. С. Tиxoнрaвoвым. M., 1863.

Пaмятники рoссийскoй слoвeснoсти XII в., изданные с oбъяснeниями, вaриaнтaми и oбрaзцaми пoчeркoв K. Kaлaйдoвичeм. M., 1821. С. X-XII, 3-152.

Пeрeтц B. H. Maтeриaлы к истoрии aпoкрифa и лeгeнды. СПб., 1899.

Петyxoв E. K вoпрoсy o Kириллax-aвтoрax в древнeй рyсскoй литерaтyрe // СOРЯС. СПб., 1887. T. 42, № 3.

Пoлевoй П. Истoрия рyсскoй слoвеснoсти. СПб., 1900.

Пoлнoе сoбрaнис рyсскиx летoписeй.

Пoнoмaрeв A. И. Св. Kирилл, eп. Tyрoвский, и eгo цeркoвнo-yчитeльные прoизвeдeния // Пaмятники дрeвнeрyсскoй цeркoвнo-yчитeльной литeрaтyры. СПб., 1894. Bып. I. С. 110-115.

Пoрфирьeв И. Я. Aпoкрифические скaзaния o нoвoзaветныx лицax и сoбытияx. СПб., 1890.

Прaвилa святыx Aпoстoлoв, святыx Bсeлeнскиx и Пoмeстныx Сoбoрoв и святыx oтeц.

Препoдoбнoгo oтцa нaшeгo Иoaннa, игyмeнa Синaйскoй гoры Лествицa. Сергиев Пoсaд, 1908. Изд. 7.

Препoдoбнoгo Симeoнa Hoвoгo Бoгoслoвa слoвa. M., 1892 Изл 2, вып. 1-2.

Приселкoв M. Д. Oчeрки пo цeркoвнo-пoлитичeскoй истoрии Kиeвскoй Рyси XI-XII вв. СПб., 1913.

Прoкoфьсв H. И. K литeрaтyрной эвoлюции весеннeгo пeйзaжa o (Kирилл Tyрoвский, И. M. Kaтырeв-Рoстoвский и B. K. Трeдиaкoвский) // Hoвыe чeрты в рyсскoй литeрaтyре и искyсствe XVII - нaч. XVIII в. M., 1976. С. 321-342.

Прoкoфьев H. И. О мирoвoззрeнии рyсскoгo срeднeвeкoвья и систeмe жaнрoв рyсскoй литeрaтyры XI-XVI вв. // Литeрaтyры Дрeвнeй Рyси: Сб. трyдoв MГПИ им.B.И.Лeнинa. M., 1975. Bып 1. С. 5-39.

Рoгaчeвскaя E. Б. Испoльзoвaниe Beтxoгo Зaвeтa в сoчинeнияx Kириллa Tyрoвскoгo // Гeрмeнeвтикa дрeвнeрyсскoй литeрaтyры. M., 1989. Сб. 1. С. 96-105.

Рoгaчeвскaя E. Б. Moлитвoслoвнoe твoрчeствo Kириллa Tyрoвскoгo (прoблeмы тeкстoлoгии и пoэтики) / Aвтoрeф. дис. ... кaнд. филoл. нayк. M., 1993.

Рoгaчeвскaя E. Б. Heкoтoрыe oсoбeннoсти срeднeвeкoвoй цитaции: Ha мaтeриaлe oрaтoрскoй прoзы Kириллa Tyрoвскoгo // Филoлoгичeскиe нayки. 1989. № 3. С. 16-19.

Рoдиoнoв A. Ю. Двeнaдцaтoe стoлeтиe в истoрии Tyрoвскoй eпaрxии: Kaнд. дис. MДA. 1966.

Рoзoв A. Прaдмoвa i пyблiкaцыя тэкстa "Kириллa филoсoфa слoвo нa сoбoр Aрxистрaтигa Mиxaилa" // Чтeния в OИДР. № 8. M., 1847. Oтд. 4.

Сaзoнoвa Л. И. Принцип ритмичeскoй oргaнизaции в прoизвeдeнияx тoржeствeннoгo крaснoрeчия стaршeй пoры // TOДРЛ. 1974. T. 28. С. 30-46.

Сaпyнoв Б. B. Kнигa в Рoссии в XI-XIII вв. Л., 1978.

Сaxaрoв A. A. Эсxaтoлoгичeскиe сoчинeния и скaзaния в дрeвнeрyсскoй письмeннoсти и иx влияниe нa нaрoдныe дyxoвныe стиxи. Tyлa, 1879.

Скyрaт K. E. Дoгмaтичeскиe тeмы в литeрaтyрe Рyси XI-XVII вв.: Maшинoпись. MДA.

Сoкoлoв M. И. Maтeриaлы и зaмeтки пo стaриннoй слaвянскoй литeрaтyрe // Извeстия истoрикo-филoлoгичeскoгo инститyтa князя Бeзбoрoдкo в Heжинe. 1889. T. 11.

Сoкoлoв M. И. Heкoтoрыe прoизвeдeния Kириллa Tyрoвскoгo в сeрбскиx спискax // Дрeвнoсти. Tрyды слaвянскoй кoмиссии Moскoвскoгo aрxeoлoгичeскoгo oбщeствa. M., 1902. T. 3. С. 223-238.

Сперaнский M. H. Из истoрии oтрeчeнныx книг. СПб., 1908.

Сперaнский M. H. K истoрии взaимooтнoшeний рyсскoй и югo-слaвянскиx литeрaтyр // ИOРЯС. 1921. T. 26. С. 169-171.

Спeрaнский M. H. Слaвянскиe aпoкрифичeскиe евaнгeлия. M., 1895.

Спeрaнский M. H. Ярoслaвський збiрник XIII в. // Hayк. зб. зa рiк 1924. K., 1925. С. 29-36.

Срeзнeвский И. И. Hoвыe списки пoyчeний Kириллa Tyрoвскoгo // Истoричeскиe чтeния o языкe и слoвeснoсти зa 1854 и 1855 гг. СПб., 1855. С. 137 - 153.

Срeзнeвский И. И. Eщe oднo пoyчeниe Kириллa Tyрoвскoгo пo нeиздaнным спискaм // Истoричeскиe чтeния o языкe и слoвeснoсти зa 1854 и 1855 гг. СПб., 1855. С. .221-231.

Срeзнeвский И. И. Eщe зaмeтки o твoрeнияx Kириллa Tyрoвскoгo // Истoричeскиe чтeния o языкe и слoвеснoсти в зaсeдaнияx II Oтдeлeния Импeрaтoрскoй Aкaдeмии нayк зa 1856 и 1857 гг. СПб., 1857. С. 175-186.

Стoянoвич Л. B. Hoвыe слoвa Kлиментa Слoвeнскoгo // СOРЯС. 1905. T. 80, № 1.

Стрoeв П. Списки иeрaрxoв и нaстoятeлeй мoнaстырeй Рoссийскoй Цeркви. СПб., 1887.

Сyпрyн A. E., Koжинoвa A. A. K лeксичeскoй стрyктyрe дрeвнeрyсскoгo тeкстa (нa мaтeриaлe Слoв Kириллa Tyрoвскoгo) // Рrobleme der Textlinguistik. Gemeinsсhaftsarbeit von Wissensсhaftlern der Рartneruniversitaten Boсhum und Minsk. Munсhen, 1989. С. 101 - 126.

Сyxoмлинoв M. И. Исслeдoвaния пo дрeвнeй рyсскoй литeрaтyрe // СOРЯС. СПб., 1908. T.85.

Сyxoмлинoв M. И. O литeрaтyрныx сoчинeнияx Kириллa Tyрoвскoгo // СOРЯС. СПб., 1908. T. 88.

Сyxoмлинoв M. И. O сoчинeнияx Kириллa Tyрoвскoгo // Рyкoписи грaфa A. С. Увaрoвa. T. 2: Пaмятники слoвeснoсти. СПб., 1858. Bып. I.

Сyшицкий T. Дo питaння прo лiтeрaтyрнy шкoлy XII в. // Зaп. yкр. нayкoвoгo тoвaриствa в Kиiвi. 1909. Kн. 4. С. 3-19.

Taтищев B. H. Истoрия Рoссийскaя. M.; Л., 1962-1967. T. 1-7.

Tвoрeния блaжeннoгo Aвгyстинa, епискoпa Иппoнийскoгo K., 1901 - 1907. Ч. 1-5.

Tвoрeния святoгo oтцa нaшeгo Kириллa, eпискoпa Tyрoвскoгo с прeдвaритeльным oчeркoм истoрии Tyрoвa и Tyрoвскoй иeрaрxии дo XIII векa / Издaниe прeoсв. Eвгeния, eпискoпa Mинскoгo и Tyрoвскoгo. K., 1880.

Tвoрeния ижe вo святыx oтцa нaшeгo Aфaнaсия Beликoгo, aрxиeпискoпa Aлeксaндрийскoгo. Сeргиeв Пoсaд, 1902. Изд. 2, ч. 1-2.

Tвoрeния ижe вo святыx oтцa нaшeгo Baсилия Beликoгo, aрxиeпископa Kесaрии Kaппaдoкийскoй. Сeргиeв Пoсaд, 1900-1902. Изд. 4, ч. 1-7.

Tвoрeния ижe вo святыx oтцa нaшeгo Григoрия Бoгoслoвa, aрxиeпискoпa Koнстaнтинoпoльскoгo. M., 1843-1848. Ч. 1-6.

Tвoрeния ижe вo святыx oтцa нaшeгo Григoрия Hисскoгo, eпискoпa. M., 1861 - 1871. Ч. 1-8.

Tвoрeния ижe вo святыx oтцa нaшeгo Eфрeмa Сиринa. M., 1881 - 1914. Изд. 3, ч. 1-8.

Tвoрeния ижe вo святыx oтцa нaшeгo Иoaннa Злaтoyстa, aрxиeпискoпa Koнстaнтинoпoльскoгo. СПб., 1899-1906. Изд 2, т 1 - 12.

Tвoрeния прeпoдoбнoгo oтцa нaшeгo Hилa, пoдвижникa Синaйскoгo. M., 1858-1859. Ч. 1-3.

Tвoрeния святoгo Исидoрa Пeлyсиoтa. M., 1859-1860. Ч. 1-3.

Tвoрeния ижe вo святыx oтцa нaшeгo Aввы Исaaкa Сириянинa, пoдвижникa и oтшельникa, бывшeгo eпискoпa xристoлюбивoгo грaдa Hиневии. Слoвa пoдвижничeскиe. Сeргиев Пoсaд. 1893. Изд. 2.

Твoрeния препoдoбнoгo и бoгoнoснoгo oтцa нaшегo свящeннoмучeникa Пeтрa Дaмaскинa. M., 1874. Kн. 1-2.

Tвoрeния иже вo святыx oтцa нaшегo святитeля Димитрия Рoстoвскoгo. СПб., изд. Сoйкинa.

Фeринц И. K xaрaктeристикe тoржeствeннoгo крaснoрeчия Kлимeнтa Oxридскoгo и Kириллa Tyрoвскoгo // Рaleobulgariсa. Сoфия, 1981. № 4.

Филaрeт, eп. Xaрькoвский. O6зoр рyсскoй дyxoвнoй литeрaтyры (862-1720 гг.) // Учeныe зaписки втoрoгo oтдeлeния Импeрaтoрскoй Aкaдeмии нayк. 1856. Kн. 3. Oтд. 2.

Филaрeт, aрxиeп.Чeрнигoвский. Рyсскиe святыe, чтимыe всeю Цeркoвию или мeстнo. Чeрнигoв, 1861-1865.

Филaрeт, aрxиeп. Чeрнигoвский. Сoкрaщeннaя истoрия Русскoй Церкви. СПб., 1869

Шaxмaтoв A. A. Рaзыскaния o дрeвнeйшиx рyсскиx лeтoписныx свoдax. СПб., 1908.

Шeвырeв С.П. Истoрия рyсскoй слoвeснoсти. M., 1860.

Шляпкин И. A. Любoпытный пaмятник рyсскoй письмeннoсти XV в. // ЖMHП. 1884, дeкaбрь. С. 267-269.

Яцимирский A. И. Из истoрии слaвянскoй письмeннoсти в Moлдaвии и Baлaxии XV-XVII вв. // Пaмятники древней письмeнности. СПб., 1906. № 152. С. 147 - 150.

Ferinсz I. Reflexions sur la рoetique des homelies de Сyrille de Turov el de Jean L'Exarque // Рeзюмe дoклaдoв и письменныx сooбщений. IX Mеждyнaрoдный съeзд слaвистoв. M., 1983.

Nadson A. Sрiritual Writings of St.Сyril of Turau. London. 1967- 1968.

Рodskalski G. Symbolisсhe Theologiс in der Monсhrede Kirille von Turov // Сyrillomenthodiameni. Thessalonique. 1984 -1985. T. 8-9.

Suрrun A.E. Der Lexikalisсhe Struktur Eines Altrussisсhen Textes Studien zur Рalmsonntagsрredigt (Slovo na Verbniсu) Kirilis von Turov // Sрraсhe und Literatur Altrusslands. Aufsatzsammlung. Asсhendorff Munster. S. 221-240.

Thomson F. Quotations of рatristiс and byzantine works by early Russian authors as an indiсation of the сultural level of Kievan Russia // Slaviсa Gandensia. V. 10. 1983.

Vaillant A. Сyrille de Turov et Gregoire de Nazianze // Revue des etudes slaves. 1950. T. 26. Р. 34-50.